AHİLER DİYARI MURTAZABAD/KAHRAMANKAZAN
Ahiler, XII. yüzyıldan itibaren Anadolu’nun birçok şehrinde olduğu gibi, Ankara’da da birçok eser yapmışlar ve vakıf kurmuşlardır. Bu eserleri açtıkları zaviye ve tekkeler aracılığı ile meydana getirmişlerdir. Özellikle hem dini hem de mesleki özelliği olan Ahi Zaviyeleri Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde olduğu gibi Ankara’da da hızla yayılmıştır.[1] Bu eser ve vakıflardan Murtazaabad’da nasibini almıştır. Selçuklu ve Osmanlı döneminde “Ahi Diyarı” olan Murtazaabad Ovası’nda ve çevresinde de çok sayıda ahilere ait zaviye, vakıf ve tımar arazileri bulunmaktadır. Bu zaviyeleri açan, vakıfları kuran, tımar arazilerini işleten dervişlerin çoğunluğu Horasan meşrepli Ahi dervişleridir, yani Türkmenlerdir.
Murtazaabad/Kahramankazan’da Ahilere ait sadece zaviye, cami, medrese ve vakıflara ait izler bulunmaz. Bunların yanında Ahilerin örf ve adetleri ile ilgili birçok ize de rastlamak mümkündür. Murtazaabad/Kahramankazan’da Ahilere ait eserleri ve kültürel faaliyetleri şu şekilde sıralayabiliriz:
1.Ahi Vakıfları
1530 yılı Ankara Tahrir Defteri’nde ve vakıf belgelerinde adı zikredilen Murtazaabad/Kahramankazan bölgesindeki Ahi Vakıfları şunlardır:[2]
-Ahi Mahmud Zaviyesi Vakfı(Murtazaabab Ağcaviran(Akçaören) Köyü)
-Ahi Yakup Mescidi Vakfı(Murtazaabad Ahi İsmail(Ahi) ve Alpagut Köyleri ile ilgili)
-Ahi Yakup Medresesi Vakfı (Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)
-Ahi Yeşil(Yeşilhane) Medresesi Vakfı (Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)
-Şeyh Bahşayiş Zaviyesi Vakfı (Murtazaabad Alpagut Köyü)
-Sungur Seydi Zaviyesi Vakfı(Murtazaabad Bitik Köyü)
-Ahi Hacı Murad Oğlu Ahi Şemseddin Ahmet Vakfı(Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)
- Ahi Camileri [3]
Ahi Yakup Cami(Mescidi):Hacı Bayram Cami yakınında, Gülbaba Türbesi’nin yanında bulunmaktadır. Ahi Yakup Camii, günümüzde ibadete açıktır. Camini yanında bulunan Ahi Yakup Zaviye’si ve Ahi Yakup Medrese’si ise günümüze ulaşmamıştır.
Yeşil Ahi(Yeşilhane) Cami: Hamamönü’nde Karacabey Hamamı’nın arkasında[4] bulunmaktadır. Yeşil Ahi Camii, günümüzde ibadete açıktır. Camini yanında bulunan Yeşil Ahi Zaviye’si ve Yeşil Ahi Mederese’si ise günümüze ulaşmamıştır.
- Ahi Zaviyeleri[5]
-Ahi Mahmud Zaviyesi(Murtazaabab Ağcaviran(Akçaören) Köyünde)
-Ahi Yakup Zaviyesi(Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)[6]
-Yeşil Ahi Zaviyesi(Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)[7]
-Sungur Seydi Zaviyesi (Murtazaabab Bitik Köyünde)
- Ahi Medreseleri[8]
-Yeşil Ahi(Yeşilhane) Medresesi(Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)
-Ahi Yakup Medresesi(Murtazaabad Ahi İsmail ve Alpagut Köyleri ile ilgili)
- Ahi Köyleri
-Ahi İsmail-Ahi Köyü: Kahramankazan Ahi Köyü, adını Ahi İsmail’den almıştır.
-Ahi Aydın-Aydın Köyü: Kahramankazan Aydın Köyü, adını Ahi Aydın’dan almıştır.[9]
- Ahi Şeyhleri
-Ahi Mahmud(Ese Dede)(Akçaören Köyü)[10]
-Ahi İsmail(Ahi Köyü)
-Ahi Aydın Şeyh(Aydın Köyü)
–Ahi/Ahi İsmail, Alpagut, Aşağıkaraören/Karacaviran, Emirgazi, İmrendi, İne, Sarılar, Bulak, Döger
- Ahilerin Arazi Sahibi Olduğu Köyler[13]
–Saray/Murtazahisar, Akçaören/Akçaviran, Karkın, Erkeksu, Yassıören/Yassıviran, Karalar
9.Köy Delikanlı Teşkilatları: Köy Delikanlı Teşkilatına üye olma ve üyelikten ceza yoluyla çıkarmaya ilişkin ahlaki kurallar Ahilik teşkilatına girme ve çıkarılmada da aynen bulunmaktadır.
Ali Rıza Balaman’ın da belirttiği gibi köy Delikanlı Teşkilatlarının Ankara Seğmenler Teşkilatı ile bir ilgisi ve bağlılığı vardır.[14] Seğmen Alayı’nın diğer adı Ahi Alayı’dır. Görüleceği üzere Murtazaabad/Kazan köylerdeki Delikanlı Teşkilatları Ahilik kaynaklı ve Ahiliğin devamı niteliğindedir.[15]
10.Damat Giydirme Törenleri: Murtazaabad/Kazan’da 1980’li yıllara kadar icra edilen Damat(güvey)Giydirme Törenlerinde de Hz. İdris(a.s), Hz. Hızır(a.s.), Hz. Şid(a.s.) ve Hz. Muhammed(s.a.v.)’e salâvat getirilirdi. Ayrıca Ahilerin Şed Bağlama Törenlerinde olduğu gibi damada da kuşak(şed) bağlanırdı. Ceketin altına sağ omuzdan aşağı sarkacak şekilde konulan “peşkir’’ denen bir tür havlu da Ahilerin kıyafetlerini tamamlayan aksesuarlardandır. Bu nedenlerle Ahilere ait bu geleneğin bir yönüyle XX. yüzyılın ikinci yarısına kadar Kahramankazan’ın köylerinde devam ettiğini söyleyebiliriz.[16]
11.Yaren/Yaranlık Kültürü: Yaren, dost, arkadaş demektir. Murtazaabad/Kahramankazan köylerinde özellikle aynı yaştaki arkadaşlar için bu ifade kullanılmıştır. Hatta bu yarenlerin bir araya geldiği, yaren gecelerinin düzenlendiği yaren odaları da vardır. Bu oda bazen köy odalarından birisi, bazen de yarenlerden birisinin evlerindeki bir odadır. Yaren, yaren gecesi ve yaren odası terimleri 1980’li yıllara kadar Kahramankazan’da sıkça kullanılmıştır. Yarenlerin meydana getirdiği topluluğa da yaran ismi verilmiştir. Yukarda da açıklandığı gibi yarenlik geleneği Ahi kaynaklıdır ve Ahilikten etkilenmiştir.[17]
- Ferfeneler: Murtazaabad/Kahramankazan köy odalarında 1980’li yıllara kadar devam eden “ferfene” bir Ahi geleneğidir. Ferfene, hem köy Delikanlı Teşkilatı, hem de Yaren geleneği ile ilgilidir. Bu gelenek, İbn-i Batuta’nın da dediği gibi[18] Ahilerin XIII. ve XIV. yüzyıllardan beri tekke ve zaviyelerinde hemen hemen her akşam yaptıkları eğlentilerden birisidir. Yemek yeme, türkü söyleme ve oyun oynamayı kapsayan bu eğlentiler, hem birlik ve beraberliği, hem de akşama kadar çalışan Ahi gençlerinin eğlenmesini, dinlenmesini ve morallerinin yüksek olmasını sağlıyordu.[19]
- Köy Odaları: Yaren odaları ahi zaviyelerini, köy odaları da yaren odalarını örnek alarak her köyde oluşturulmuştur. Köy odalarının çalışma düzeni, oturma düzeni ve fonksiyonları tamamen yaren odaları ve ahi zaviyelerine benzemektedir. Delikanlı teşkilatınca yapılan ferfeneler de ahi zaviyelerinden köylere aktarılan geleneklerdendir.[20]
Kayıtlarda, özellikle Osmanlı’nın kuruluş ve yükseliş dönemlerine ait Murtazaabad köyleri ile ilgili çok sayıda Ahi Vakfı(6 adet), Ahi Zaviyesi(2 adet), Ahi Cami(2 adet) ve Ahi Medresesi(2 adet)’nin adı geçmektedir. Murtazaabad’da iki tane Ahi adını taşıyan köy(Ahi ve Aydın Köyleri), üç tane de Murtazaabad’da yaşamış Ahi Şeyhi bulunmaktadır.
Diğer taraftan Prof. Dr. Acun’un “Fatih, Kanuni ve II. Selim Dönemlerinde Kahramankazan” adlı eserinde de belirttiği gibi, Kanuni dönemine kadar Murtazaabad’ın dokuz köyünde Ahilere ait tımar arazisi bulunmakta ve bu arazileri Ahi Dervişleri işletmektedir. Altı köyde de Ahi şahıslara ait arazi bulunmakta, bu arazileri Ahi sıfatı taşıyan kişiler işlemektedir. Günümüzde bu köylerin bir kısmı Kahranankazan sınırları dışında kalsa da, hemen yakın çevresinde bulunmaktadır. Bu 15 köy o tarihlerde Murtazaabat kazasına bağlı köylerdir. Kahramankazan’ın 17 köyünün Ahilerle doğrudan ilgisi bulunmaktadır.
Ayrıca köy delikanlı teşkilatları, damat giydirme törenleri, yaren/yaranlık kültürü, ferfeneler ve köy odaları Ahi kültürü ile doğrudan ilişkili kültürel faaliyetlerdir.
Murtazaabadlılar, Ahi ahlak ve kültürüyle büyümüş, Oğuz boyunun niteliklerini taşıyan, yardımlaşma ve paylaşmayı seven, cömert, vatanına ve milletine bağlı, İslam ahlakını ve inancını en güzel şekilde yaşayan insanlardır. Günümüzde Kahramankazan halkı halen Ahilerin özelliklerini taşımakta ve Ahi kültürünün izleri Kahramankazan’da görülmektedir. Tüm bu nedenlerle Kahramankazan’a Ahi Diyarı diyebiliriz. Çünkü Kahramankazan bu ismi hak ediyor.
Selam ve dua ile…
[1] Burhanettin Baykurt, Ankara Akıncı Ovası Tarihi ve Kültürü, Ankara 2003
[2]Abdülkerim Erdoğan, Ankara Ahileri ve Eserleri, ABB yayınları, Ankara, 2011
[3]Abdülkerim Erdoğan, a.g.e.
[4]Hamamönü, Akalar(Ahiler) mahallesi, Sarıca ve İnci sokaklarının köşesinde bulunmaktadır.
[5]Abdülkerim Erdoğan, a.g.e.
[6]Ahi Yakup Camisi’nin yanında olmasına rağmen günümüze intikal etmemiştir.
[7]Yeşil Ahi Camisi’nin yanında olmasına rağmen günümüze intikal etmemiştir.
[8]Abdülkerim Erdoğan, a.g.e.
[9] Abdülkerim Erdoğan, a.g.e.
[10]Abdülkerim Erdoğan, Geçmişten Günümüze Kazan, Kazan Belediyesi Yayınları, Ankara, 2009
[11] Geliri Ahi Vakıflarına tahsis edilmiş arazi.
[12] Fatma Acun, Prof. Dr., Fatih, Kanuni ve II. Selim Dönemlerinde Kahramankazan, Kahramankazan Belediyesi yayınları, Ankara, 2024
[13] Fatma acun, Prof. Dr. a.g.e.
[14] Ali Rıza Balaman, Örencik Köyü Delikanlı Örgütü, Ankara, 1973
[15]Hüseyin Yüksek, Kazan Postası, 5 Temmuz 2024
[16]Hüseyin YÜKSEK, Ahi İsmail/Ahi Köyü Tarihi ve Kültürü, SAGE Yayınları, Ankara, 2019
[17] Hüseyin Yüksek, Kazan Postası, 5 Temmuz 2024
[18]Fas’lı seyyah İbn-i Batuta, 1325-1354 yılları arasında yaptığı seyahatlerde Anadolu’ya da uğramış ve yazdığı seyahatnamesinde Ahileri anlatırken”…Bir yabancı ve misafir olmasa bile yemek zamanında hepsi bir araya gelip beraber yerler, türkü söylerler, raks ederler.” demektedir.
[19] Hüseyin Yüksek, Kazan Postası, 5 Temmuz 2024
[20] Hüseyin Yüksek, Kazan Postası,10 Ocak 2025
