Cemreler-Kocakarı Soğukları ve Mart Dokuzu

Halk Takvimi

Halk takvimi, resmi olmayan ve belirli bir yöreye veya bölgeye has olan ya da herkes tarafından bilinmeyen takvimdir. Bir bölgede yaşayan toplulukların doğa olaylarına dayalı uzun süreli tecrübelerine dayalı tarihi, mahalli, dini, zirai simgelerini kültürel miras olarak nesilden nesile aktardığı, resmi olmayan, sözlü geleneğe dayalı bir takvimdir. Anadolu’da bazı yörelerde halen kullanılan bu takvim, Türklerin Müslüman olmadan önce kullandıkları takvimlerle de benzerlikler arz etmektedir.

Halk takvimi (yerel takvim) kullanıldığı bölgede genel bir kabul görür; hatta bazen resmi takvimden daha yaygındır. Ancak, günümüzdeki şehirleşme ve artan teknoloji Halk takvimlerini ikinci plana atmış ve toplumsal anlamda kullanım oranları gitgide düşmektedir. Halk takvimi, resmi takvimlerden daha farklı olarak yılı, ayları ve günleri başka bir biçimde bölümlere ayırır ve farklı adlarla adlandırır. Kimi zaman, bazı doğa olayları, tarımsal kavramlar bu adlandırmada belirleyici olur. Bu takvim uzun yılların tecrübelerine dayandığından, doğa olayları ve iklim değişiklikleri Halk takvimi ile uyuşur. Halk takvimi, Rumi takvimle benzerlikler gösterse de ikisi aynı şey değildir. Halk takvimi Rumi takvimden önce de kullanılmıştır.

Tarım, hayvancılık ve meyvecilikle ilgili işler, kimi takvimlerde ayları belirten isimler olarak kullanılmaktadır. Koç ayı; koç katımının[1] yapıldığı ay, Orak ayı; ekinlerin biçme işinin yapıldığı ay, Kiraz ayı; kirazların yetiştiği ay gibi… Halk takvimlerinin büyük çoğunluğunda yıl, Kasım ve Hızır olmak üzere iki bölümdür. Kasım günleri,  8 Kasımda başlar ve Hıdrelleze kadar yani 6 Mayıs’a kadar sürer; bu süre kış mevsimidir. Hızır ise 6 Mayıs’ta başlar, 8 Kasıma kadar olan sürer ve bu süre yaz mevsimidir.

Kış devresi 45 günlük Kasım, 40 günlük Zemheri(Erbain), 50 günlük Hamsin ve 45 günlük Navrız(Nevruz)  adlı dört ana bölüme ayrılır. Tamamı 180 gün olarak kabul edilen kış devresinin ilk 135 günü yani Kasım-Zemheri-Hamsin aylarına “sayılı” ya da “hesaplı” adları verilmektedir. Kışı tamamlayan 45 günlük bir devre daha vardır ki, bu da 21 Martta başlayıp, 6 Mayısa kadar geçen süredir. Buna da Navrız(Nevruz) denir. Anadolu’da bu süreye “Dokuzun Dokuzu”, “April Beşi”, “Leylek Kışı”, “Oğlak Kışı” gibi isimler de verilir.[2] Kış günlerinin 150. günü 5/6 Nisan’da tamamlanır. Halk bunu “Üç elli yaz beli” sözleriyle ifade eder.[3]

Bir önceki yazımızda Halk takviminin iki bölümü olan Zamheri(Zemheri) ve Gücük üzerinde durmuştuk. Bu yazımızda da halk tarafından hala kullanılan ve duvar takvimlerinde(Saatli Maarif Takvimi) de belirtilen Cemreler, Kocakarı Soğukları ve Mart Dokuzu’nu tanıtmaya çalışacağız.

Cemreler (20 Şubat-27 Şubat-5 Mart)[4]

Cemre düşmesi, Türk kültüründe Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan eski bir inanıştır. Ancak daha bilimsel bir gözle bakıldığında bu olayın aslında güneş ışınlarının yeryüzüne düşme açısının değişmesiyle hava sıcaklıklarının artmasına bağlı olduğu görülmektedir.[5]

Anadolu halk takviminde son derece önemli bir yer tutan Cemre, yüzyıllardır hem iklimsel değişimi hem de mevsimsel geçişi simgeleyen bir doğa olayını ifade eder. Cemre düşmesi halk dilinde doğanın uyanışı ve canlanması anlamına gelmektedir. Bu durum baharın başlangıcı olarak kabul edilir. Yüzyıllardır, özellikle tarımla uğraşan halkın, hava olaylarına göre günlük yaşamlarını planladıkları bir halk takvimidir.

Cemre, kelime karşılığı olarak “kor halindeki ateş” demektir.  Halk arasında yaygın olarak baharın müjdecisi olarak bilinen sıcaklığın artması olayına kısaca “Cemre” denir.  Her cemrenin düşüşüyle hava sıcaklığı artar, cemrelerin arasında ise sıcaklıkta küçük bir düşüş görülür. Cemre, doğayı ısıtan ve ilkbaharın geldiğine işaret sayılan bir zaman dilimidir. Cemre’nin birer hafta arayla havaya, suya ve toprağa düştüğüne inanılır.[6] Hamsin’in ilk üç haftası(1-20 Şubat) Gücük’tür. Gücük çıkınca Cemreler düşmeye başlar.

Birinci Cemre: 20 Şubat tarihinde havaya düşer. Bu tarihten itibaren hava sıcaklıklarında belirgin bir artış hissedilmeye başlanır.

İkinci Cemre: 27 Şubat tarihinde suya düşer. Akarsular, göller ve diğer su kaynaklarında buzlar çözülür. Aynı zamanda su sıcaklığın da artış gösterir.

Üçüncü Cemre: 5-6 Mart[7] tarihlerinde toprağa düşer. Bu aşamadan sonra toprak ısınmaya başlar. Doğa canlanırken bitkiler filiz verir.

Kocakarı Soğukları(11-17 Mart)[8]

Rûmî takvime göre genellikle 26 Şubat-4 Mart, Milâdî takvime göre ise 11-17 Mart arasındaki günlerde görülen bu soğuklar, Türkiye’de halk arasında daha çok “kocakarı soğukları” adıyla anılır.

Türk halk kültüründe hava olaylarıyla ilgili pek çok inanış bulunmaktadır. Kocakarı soğukları da bunlardan birisidir. Halk arasında “Mart kapıdan baktırır, kazma kürek yaktırır.” atasözü, Mart ayındaki bu ani soğukların ne kadar sert olabileceğini anlatır.[9]

Hikâyesi şöyledir: Kocakarının birisi soğuktan donmuş, çadırı da yıkıldığından  ocaktaki süt kazanını devirmiş ve üşümemek için kazanı ters çevirip içine girerek ısınmaya çalışmış. O vakit bu olay için, “karıyı kazana sokan soğuk” demişler. Vaktiyle 11 Mart’ta başlayan bu zaman dilimine, “kocakarı soğukları” denilmiştir.[10]

Bir başka inanışa göre;  yaşlı kadınların “Bahar geldi, artık soğuk olmaz” diyerek kışlık giysilerini kaldırması üzerine, inatçı soğuklar geri gelir ve kadınları üşütür. Bu yüzden halk arasında “kocakarı” benzetmesi yapılmıştır.[11]

Kocakarı soğukları, özellikle tarım faaliyetleri açısından büyük önem taşır. Gece donları, meyve ağaçları ve tarım ürünleri için risk oluşturabilir. Yüksek rakımlı bölgelerde kısa süreli kar ve dolu yağışları görülebilir.

Mart Dokuzu (22-31 Mart)[12]

Mart Dokuzu soğukları Halk takvimine göre 22-31 Mart tarihleri arasında yaşanır. Kış mevsimi Mart Dokuzu soğukları ile tesirini yitirir. Kış mevsiminin sona ermek üzere olduğu bu dönemde şiddetli soğuklar olur ve kar yağabilir. Mart dokuzu kışın sona erdiğini haber verir. Bir hafta boyunca devam eden soğuk ve fırtınalı hava Mart’ın dokuzuncu gününde sona ermiş olur.[13]

Soğukların kırılmaya başladığı bu zamanda, “dokuzlar” olarak bilinen bir takvim sırasında son soğuklar gerçekleşir. Bu dokuzlar üç tanedir. Ancak halk takviminde hesaplamalar Rûmî takvim esas alınarak yapıldığından, arada 13 günlük fark bulunmaktadır. Bu hesaba göre;

Birinci Dokuz: Halk takvimine göre Mart 9’dur. Miladi takvime göre bu tarih Mart 21’dir. İşte bu birinci dokuzda yağmurlar, fırtınalar hiç eksik olmaz. Esas Mart 9’u bu birinci dokuzdur.  Halk arasında “Onarsa[14] Mart 9, onmazsa Mart 30”  diye bir söz vardır. Havalar Mart 9’da iyi olursa, hep iyi olur, iyi olmazsa Mart 30’a kadar kötü gider anlamına gelmektedir.[15]

İkinci Dokuz: Halk takvimine göre Mart 21’dir. Miladi takvime göre bu tarih Mart 30’dur. İkinci dokuz da fırtına, kar yağışı ve soğuk yapar. Yeni uyanan ve tomurcuklanan ağaçlara ve yeni doğmuş kuzulara zarar verebilir.[16]

Üçüncü Dokuz: Halk takvimine göre Mart 30’dur. Miladi takvime göre bu tarih Nisan 9’dur. Bu günler baharın girdiği günlerdir. Fırtına yapabilir. Halk arasında “Mart dokuzu, dokuzun dokuzu, o da olmazsa otuzu” sözü ile önceki dokuzlarda hava fırtına yapmadıysa bunda mutlaka fırtına yapacağı, aşırı soğuk ve yağmur olacağı, hatta kar bile yağabileceği anlatılmak istenmektedir. “Mart kapıdan baktırır, kazma, kürek yaktırır” ve “Mart dokuzuna dokuz kütük, dokuz harar(büyük çuval) saman hazırla” atasözleri ile bu durum açıklanmaktadır.[17]

Yüzyıllardan beri atalarımızın kullandığı, doğa olayları ve iklim değişiklikleri ile uyumlu Halk takviminin önemli dönemlerini bilelim, hayatımızda uygulayalım ve çocuklarımıza öğretelim.

Selam ve dua ile.

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlara aittir. 

[1]Koç Ayı: Miladi takvimde Kasım ayına denk gelir.  1960’lı yıllarda Kazan ve çevresinde Kasım’ın ilk günlerinde(8 Kasım’da) mevsimin ilk karı yağar ve o gün koç katımı yapılırdı. Yani koçlar koyun sürüsünün içerisine salıverilirdi.

[2] http://www.takvim.com/halk_takvimi.php 

[3] Nuh oğlu, 1951 Ahi Köyü doğumlu, Sami Yüksek’ten alınan sözlü bilgi

[4] 2026 Yılı Diyanet Takvimi

[5] ttps://emaarskyview.com/baharin-mujdecisi-cemre/

[6] https://www.kuveytturk.com.tr/blog/yasam/cemre-nedir-cemreler-ne-zaman-duser

[7] Şubatın 28 veya 29 çekmesine göre

[8] 2026 Yılı Diyanet Takvimi

[9] https://www.birgun.net/haber/kocakari-soguklari-nedir-ne-zaman-ortaya-cikar-606463

[10]https://www.facebook.com/kardeleninbestesi/posts/kocakari

[11] https://www.birgun.net/haber/kocakari-soguklari-nedir-ne-zaman-ortaya-cikar-606463

[12] 2026 Yılı Diyanet Takvimi

    Adnan Güllü, https://www.marasgundem.com.tr/yazarlar/anadolu-halk-takvimi

[13] https://karadeniz.gov.tr/halk-takvimi-ve-meteorolojisi-

[14]Onmak: İyi olmak, daha iyi bir biçime girmek

[15] https://ukta.com.tr/Sayfa/32/mart-dokuzu

[16] https://ukta.com.tr/Sayfa/32/mart-dokuzu

[17] https://ukta.com.tr/Sayfa/32/mart-dokuzu