Murtazaabad ve Kazan köy isimlerinin sınıflandırılması

Köylerin Adlarının Anlamları

Kahramankazan sınırları içerisinde, Murtazaabad’dan intikal eden 43 adet(Kazan köyü dahil) köy bulunmaktadır. Murtazaabad/Kazan’a bağlı köylerin adları ve anlamları alfabetik sırayla şöyledir:[1]

Ahi/Ahi İsmail: Cömert, eli açık, kardeş. Fütüvvet ehli. Adını Ahi İsmail’den almıştır.

Akçaören/Ağaçviran: Ören, harabe, metruk yer. Viran yer

Alpagut: Oğuz boy adı. Tek başına düşmana saldıran, hiçbir şekilde yakalanmayan yiğit

Aşağı Karaören/A. Karaviran: Viran yer

Aydın/Aydıncık: Oğuz boy adı. Ay ışığı, ışık, nur

Bitik: Ferman, mektup, yazılı kâğıt

Çalta: Diken, çalı, çalılık

Ciğir: Cehirlik, su kıyısında geniş çayırlık alan. Tarlada bir yere yığılmış taş yığını

Çimşit: Oğuzhan’ın oğlu Kayı/Cemşid’in adı. Işık saçan, güneş gibi parlak

Dağyaka/Teşrek: Teşrik, birini ortak etme

Dutözü: Dut yetişen yer

Emirgazi: Selçuklu kumandanlarından birisinin adı

Fethiye/Girindos: Antik Yunan döneminde kralın üç oğlundan birinin adı

Günbaşı/Yundbant/Yelbent/Yılbant: Yundbant: At yurdu, at bağlanan yer, at harası, at ustası. Yelbent:Yel tutan, rüzgarı engelleyen bent/geçit

Güvenç: Güvenme, itimat etme

İçören: Viran yer

İğmir/İymir/Eymür/Eymir: Oğuz  boy  adı. İyi ve zengin olan

İmrendi: İmrenme

İnceğiz/İnceğez: İnce bey, köyde yaşayan bir bey. Huzurlu, sakin yer

İne/İne küpe/İyne: Yorgunluk veren yer

Karalar: Cesaret ve kahramanlık. Roma döneminde Manegordus

Kayı: Oğuz boy adı. Güç kuvvet sahibi

Kazan/Kazgan: DivanuLügati’t Türk’e göre “Sel sularının yardığı yer”

Kılıçlar: Kılıcın çoğulu. Adını Kılıç Dede’den alır.

Kınık: Oğuz boy adı. Yüce, yüksek

Kışla: Asker barınağı, kış mevsiminin geçirildiği yer, kışlak

Kumpınar/Mehdi: Köyü iskân eden Mehdi Şeyh’in adı

Örencik/Virancık: Ören, viran yer, küçük ören yeri

Orhaniye/Miranos: Antik Yunan döneminde kralın üç oğlundan birinin adı

Peçenek: Oğuz boy adı

Sancar: Oğuzlarda şahıs adı. Bıçak vb. şeylerle saplamak, dürtmek, vurmak. Vuran, yaralayan

Saraç: Deri işçiliği, koşum, eğer yapımı

Saray/Murtaza Hisarı: Murtaza adlı kişinin iskân ettiği yer

Sarılar :Oğuz boy adı

Sarıayak/Sayrak: Sarı renkli ayak

Soğulcak/Soğucak: Suyu çekilmiş, pınarı kurumuş yer

Tekke/Beyköy/Zaviye/Verimli: Tekke bulunan yer

Uçarı: Hareketli, ele avuca sığmayan kişi. Eşsiz, benzersiz

Yakupderviş/Yoğundurmuş: Yörük taifesinden bir şahsın adı

Yassıören/Yassıviran: Viran yer

Yayalar: Yaylaya çıkma

Yazıbeyli/Halkavun/Halkahavli/Halkahavlı: Boğazın etrafı. Kökeni 24 Oğuz boyundan biri olan Alkaevli(Alka-evli) boyuna dayanan ve zamanla ses değişikliğine uğramış yer adı.

Günümüzde Kahramankazan’ın sınırları içerisinde 43 adet[2] köy yer almaktadır[3]. Bu  köylerden 11 tanesi isimlerini coğrafi tasvirlerden, 10 tanesi tarihi şahsiyetlerden, 7 tanesi Oğuz boylarından, 5 tanesi ören yerlerinden, 4 tanesi karakter ve davranışlardan, 3 tanesi nesne ve eşyadan, 3 tanesi de mesleklerden almıştır. Bu sınıflandırma, bölgenin yerleşim tarihinin farklı dönemlerini ve kültürel katmanlarını ortaya koymaktadır.

Bu çalışmada, isimleri 1961 yılından sonra değiştirilen ve adları, Dağyaka, Fethiye Günbaşı,  Kumpınar, Orhaniye ve Yazıbeyli olan köylerin yeni isimleri değil, değiştirilmeden önceki isimleri(Teşrek, Girindos, Yılband/Yelbend/Yundbant, Mehdi, Minaris ve Halkavun/Halkahavli/Halkahavlı)  esas alınmıştır. Önceki isimlerden Gerendos ve Miranos dışındaki, Teşrek, Yılband/Yelbend/Yuband, Mehdi ve Halkavun/Halkaevli/Halkahavlı kelimeleri Latince olmayıp, Anadolu’ya yerleşen Türklerin kendi arlarında kullandığı ve manası bilinen kelimelerdir. Gelecek nesillerin eski isimleri unutmaması adına, bu köylerin köy girişindeki isim levhalarına, bu günkü isimlerinin altına parantez içerisinde eski isimlerinin de yazılmasının uygun olacağı değerlendirilmektedir. Bu manalara göre Kahramankazan sınırları içerisinde yer alan köylerin isimleri yedi ana kategori altında toplanabilir:

1. İsimlerini Coğrafi Tasvirlerden Alan Köyler: Bu kategoride 11 köy bulunmaktadır. Bunlar bölgenin doğal coğrafyası, topografyası, bitki örtüsü ve suyla ilgili özelliklerini yansıtan isimlerdir. Bu isimler, bölgenin coğrafi karakterini ve yerleşim birimlerinin kurulduğu dönemde bölgenin doğal kaynakları hakkında bilgi sunmaktadır. Bu köyler; Dutözü, Ciğir, İnceğiz, İne, Kazan, Kışla, Murtaza Hisarı(Saray), Soğulcak, Tekke, Yayalar ve Halkavun(Yazıbeyli)’dur.

Bu kategoride dikkat çeken köy ismi Kazan’dır. Kazan öz Türkçe “kazgan” kelimesinden gelmektedir. Kazgan; Kaşgarlı Mahmud’un DivanuLügati’t Türk adlı eserine göre “Sel sularının yardığı yer” anlamına gelmektedir.[4] Nitekim Abdülkerim Erdoğan’da Kazan Köyü, Kurtboğazı(Ciğir çayı) Deresi ve Koca Derenin birleştiği Ova Çayı’nın hemen kenarında olup sel sularından etkilenen bir köydür”.^[5] diyerek Kazan isminin coğrafi bir yer ismi olabileceğini belirtmektedir.

2. İsimlerini Tarihi Şahsiyetlerden Alan Köyler: Bu kategoride 10 köy bulunmaktadır. Bunlar Selçuklu döneminin kumandanları, fütüvvet geleneğinin liderleri ve tasavvuf dervişlerinin adlarından türetilen isimlerdir. Bu köyler; Ahi(Ahi İsmail), Çimşit, Emirgazi, Girindos(Fethiye), Kılıçlar(Kılıç Dede), Mehdi(Mehdi Dede, Kumpınar), Minaros(Orhaniye), Sancar ve Yakup Derviş’dir

Bu kategoride yer alan Gerendos ve Minaros isimleri İstanos(Zir)la birlikte, Antik Yunan döneminde ki kralın üç oğlunun isimleridir. Ahi, Mehdi ve Kılıçlar köyleri isimlerini tasavvuf dervişi olan Ahi İsmail, Mehdi Şeyh ve Kılıç Dede’den almıştır. Emirgazi, Selçuklu komutanlarından birisinin adıdır.

3. İsimlerini Oğuz Boylarının İsimlerinden Alan Köyler: Bu kategoride 7 köy bulunmaktadır. Bunlar, XI. yüzyıl ile XIII. yüzyıl arasında Anadolu’ya göç eden ve Anadolu’nun Türkleşmesi sürecinde önemli rol oynamış Oğuz Türk boylarının adlarından türetilen isimlerdir.  Bu köyler; Alpagut, Aydın, İğmir(Eymür), Kayı, Kınık, Peçenek ve Sarılar’dır[6]. Görüldüğü üzere 24 Türk boyundan yedisinin adı Kahramankazan’ın köylerinde yaşatılmaktadır. Bu köylere Çimşit ve Halka evli/Alkaevli(Yazıbeyli)’de dahil edilebilir.
4. İsimlerini Ören Yerlerinden Alan Köyler: Bu kategoride 5 köy bulunmaktadır. Bu köylerin çevrelerinde özellikle Roma ve Bizans dönemine ait harabeler bulunduğu söylenmektedir. Bu köylerin isimleri “harabe” kelimesinden türetilen isimlerdir. Bu köyler; Akçaören, Aşağı Karaören, İçören, Örencik ve Yassıören’dir. Görüleceği üzere Kahramankazan sınırları içerisinde pek çok ören statüsünde harabe yerler bulunmaktadır. Buda bize Kazan bölgesinde tarihin eski dönemlerinden itibaren yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Günümüzde bunların bir kısmının harabelerine ait buluntulara rastlanmaktadır.
5. İsimlerini Karakterlerden/Davranışlardan Alan Köyler: Bu kategoride 4 köy bulunmaktadır. Bu köylerin isimleri insan karakterleri ve insan davranışlarından türetilen isimlerdir. Bu köyler; Teşrek, Güvenç, İmrendi ve Karalar’dır.
6. İsimlerini Nesne ve Eşyadan Alan Köyler: Bu kategoride 3 köy bulunmaktadır. Bunlar nesne ve eşya isimlerinden türetilen isimlerdir. Bu köyler; Bitik, Çalta ve Sarıayak’tır.
7. İsimlerini Mesleklerden Alan Köyler: Bu kategoride 3 köy bulunmaktadır. Bunlar meslek adlarından türetilen isimlerdir. Bu köyler; Saraç, Uçarı ve Yılband(Günbaşı)’dır.

Bugün Kahranmankazan sınırları içerisinde yer alan 43 köyün isimleri yedi ana kategori altında toplanabilmektedir. Ancak çoğunluk coğrafi yer adları, tarihi şahsiyetler ve Oğuz Türk boylarının isimlerinden oluşmaktadır. İki köy ismi hariç diğerlerinin tamamının  isimleri Türkçedir.

Selam ve dua ile…

[1] Fatma Acun, Fatı̇h, Kanunı̇ ve II. Selı̇m Dönemlerı̇nde Kahramankazan (1463-1523-1571), Kahramankazan, 2025 s.32,33

[2] Kazan, köy olarak alınmıştır.

3 Fatma Acun, a.g.e. s.32,33

[4] Burhanettin Baykurt, Ankara Akıncı Ovası Tarih ve Kültürü, Ankara, 2003, s. 70

[5] Abdülkerim Erdoğan, Geçmişten Günümüze Kazan, Kazan Belediyesi Yayınları, Ankara, 2009, s.14-16

[6] Fatma Acun, a.g.e. s.32, 33