MURTAZAABAD VE KAZAN KAZASI’NA BAĞLI KÖYLER VE MEZRALAR

Günümüzde Kahramankazan’ın sınırları içerisinde 43 adet köy[2] yer almaktadır. Bu köylerin bilinen isimlerinin dışında, eski dönemlerde farklı isimlerde kullanılmıştır. Yer adları ile uğraşan bilim dalı[3] bize, yer adlarının zaman içindeki değişim sürecini, bir bölgenin tarihi, sosyal ve kültürel dönüşümlerini anlatan önemli deliller sunmaktadır. Yer adları sadece coğrafi adlandırmalar değil, bir bölgenin yerleşim tarihi, ekonomik faaliyetleri, sosyal yapısı, dini inançları ve kültürel değerleri hakkında da bilgi içeren tarihi adlandırmalardır. Özellikle, bir köyün isminin zamanla değişmesi, o bölgede yaşanan siyasi, ekonomik ve kültürel değişimlerin doğrudan yansımasıdır.

            Günümüzde Kahramankazan’a bağlı olan köylerin eski isimleri mukayeseli olarak aşağıdaki tabloda, gösterilmiştir. Tabloda görüldüğü üzere, Murtazaabad’a ait ilk kayıtların bulunduğu 1463 tarihinden günümüze kadar olan yaklaşık altı yüz yıllık süreçte, Murtazaabad, şimdiki Kahramankazan, bölgesinde Türkçe olmayan sadece iki köy ismi bulunmaktadır; Gerendos(mahalli adı Girindos, yeni adı Fethiye) ve Miranos(mahalli adı Minaris, yeni adı Orhaniye). O dönemlerde, bu köylerde gayri müslimler ikamet etmektedir ve Osmanlı öncesi yerleşime işaret etmektedir. Bu iki köyün ismi ancak 1950’den sonra değiştirilmiştir. Yine bu kapsamda Teşirek köyü Dağyaka, Yılband köyü Günbaşı, Mehdi köyü Kumpınar, Sayrak köyü  Sarıayak ve Halkavun köyü  Yazıbeyli olarak yeniden adlandırılmıştır. Bu köylerden Karalar(1928-1931), Bitik(1931-19??), Halkavun(Yazıbeyli,19??-1961) ve Kazan(1961-1987)sırasıyla, anılan dönemlerde bölgenin nahiye merkezi olmuştur.

            Dikkatle değerlendirildiğinde, bölgenin idare merkezindeki değişimin, bölgenin gelişim dinamiğini yansıttığı görülür. Bir yerleşim biriminin nahiye merkezi olması, o dönemde bölgenin ekonomik, sosyal ve idari açıdan en gelişmiş ve nüfusça en büyük yerleşim yeri olduğunun bir delilidir. Karalar’dan Kazan’a geçen merkez konumu, bölgedeki yerleşim ve ekonomik faaliyetlerin coğrafi olarak kaydığı anlamına gelmektedir. Bu kayma, tarım ekonomisinden ticaret ve zanaat ekonomisine geçişi; aynı zamanda, ulaşım ağlarının değişimini ve nüfusun yeniden dağılımını bize göstermektedir. Özellikle, Kazan’ın 1961 yılından itibaren nahiye merkezi olması, bu dönemde bölgede yaşanan modernleşme ve kentleşme sürecinin başlangıcı ile ilişkilidir.[4]

Murtazaabad ve Kazan Kazası’na Bağlı Köylerin İsimlerinin Mukayeseli Tablosu

Günümüzde Olmayan Murtazaabad’ın Köyleri ve Mezraları[13]

Osmanlı döneminde Kahramankazan sınırları içerisinde, günümüzde olmayan bir çok köy ve mezrada bulunmaktaydı. Günümüzde bunların bir kısmının harabelerine ait buluntulara rastlanmaktadır. Tespit edilebilen eski köy ve mezra adları  ile mevkileri şu şekildedir:

Bulak Köyü: Kayı ile Mehdi/Kumpınar arasında

Derecik Köyü: Sancar ve Ahi Köyü’nün bir kilometre güneyinde, Sancar köyü sınırları içerisinde

Hacıviran Köyü: Oyumağaç’la Yılband/Günbaşı arasında

Kemer Köyü: Ahi Köyü ile Kılıçlar arasında, Ahi köyü sınırları içerisinde

Onaç Köyü: Kışla’nın batısında

Oyumağaç/Oymaağaç Köyü: Ucarı ile İçören arasında, Ucarı köyü sınırları içerisinde

Tutluca Köyü: Kışla ile İncirlik arasında

Ahurcuk/Ahur/Afır Mezrası: Örencik sınırları içerisinde, Örencik ile Ciğir arasında

Bayır Mezrası: Ahi Köyü sınırları içerisinde

Çeltik Mezrası: Emirgazi ile Eymür arasında

Çomu Mezrası: Bitik ile Kışla arasında

Dönge/Dönege Mezrası: Güvenç sınırları içerisinde, Güvenç ile Mehdi(Kumpınar) arasında

Ebu Yahşi(Yahşi Bey) Mezrası: Ahi Köyü sınırları içerisinde, Ahi Köyü’nün 600-700 m güney batısında

Kırkkavak Mezrası: Ahi Köyü sınırları içerisinde, Ahi Köyü’nün 500-600 m. güneyinde

Yenice Mezrası: Örencik sınırları içerisinde

Murtazaabad/Kazan sınırları içerisinde günümüzde olmayan eski yerleşim yerlerinin çok olması bize bu ovanın eskiden beri çok verimli olduğunu göstermekte ve geçmişte bölgede tabi afetlerin olduğuna işaret etmektedir. Yerleşim yerlerinin bir kısmı tabi afetler neticesinde başka yerlere taşınmıştır. Nitekim Güvenç çayının 11 Temmuz 1947 yılında taşması sonucu, o tarihlerde Mehdi(Kumpınar) köyünün güney batısında, Güvenç çayı kenarında bulunan Aydın köyü, sel sularıyla yıkılmış, 19 kişi can vermiş ve köy bugünkü yerine taşınmıştır.[14]

İnsanların doğdukları ve yaşadıkları yerin isminin kaynağını ve ismin değişim sürecini bilmelerinin faydalı olacağına inanılarak bu çalışma yapılmıştır. Umarım istifade edilir ve faydalı olur.

Selam ve dua ile…

                        Murtazaabad Kazası Haritası(1530)[15]

[1] Mezra:  Birkaç evden oluşan çiftlik.

[2] Kazan köy olarak alınmıştır.

[3] Köy, mezraa vb. yer adlarının tarihi, coğrafi, etimolojik ve sosyolojik analizini yapan bilim dalına onamastik denilmektedir.

[4]Osmanlı ve Cumhuriyet döneminde bölgenin idari organizasyonu için bkz. Numan Göktaş, Murtaza-abad’dan  Kazan’a:1463-1987,  Kazan Belediyesi, 2003. s. 45-78.

[5]Fatma Acun, Fatı̇h, Kanunı̇ ve II. Selı̇m Dönemlerı̇nde Kahramankazan (1463-1523-1571), Kahramankazan, 2025, s.375,376 Murtazaabad Kazasına Bağlı Köy ve Mezraaların Listesi (1463-1523-1571).

[6] 1530 Tarihinde Murtaza-abad Kazası’na Bağlı Köylerin Tahmini Nüfusu, takip eden çalışmadan alınmıştır: Burhanettin Baykurt,Ankara Akıncı Ovası Tarihi ve Kültürü, , Ankara, 2003, s.76-79

[7] 1530 Yılı Murtazaabad’ın nüfusu takip eden kitaptan alınmıştır: Göktaş,adı geçen eser, 2003,  s. 46

[8]Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Döneminde Kazan, Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü ve Kazan Belediyesi Yayını, İstanbul, 2016, s. 76-79

[9]Kazan Belediyesinin Kazan 1835-2013 Nüfus Kronolojisi, Kazan Belediyesi Yayını, Kazan, 2013, s.25-27

[10] Göktaş, adı geçen eser, s.46

[11]1463 tarihli Ankara tahrir defterine göre Mürted Ovası köylerinin günümüzle kıyaslanması takip eden kitaptan alınmıştır: Göktaş, adı geçen eser, s.45 Parantez içerisindeki isimler yazara aittir.

[12] kahramankazan.bel.tr/mahalleler

[13] Köy ve mezra isimleri  için bkz. Fatma Acun,  Fatı̇h, Kanunı̇ ve II. Selı̇m Dönemlerı̇nde Kahramankazan (1463-1523-1571), Kahramankazan Belediyesi, 2025

[14] Fatma Acun, Kahramankazan Bölgesinde Tabii Afetler, Kıtlıklar, Kuraklıklar…, Kazan Postası, 8 Haziran 2026

[15] 483 Numaralı Muhasebe-i Vilayet-i Anadolu Defteri, 1530, Cilt-1, Göktaş, adı geçen eser, s.49