Türk yerleşimi öncesinde Kahramankazan’daki medeniyetler
Medeniyetlerin beşiği olarak bilinen Anadolu’nun orta kesiminde yer alan Ankara Eskiçağlarda önemli bir uygarlık merkezidir. Ankara’nın yakın çevresinde yer alan Kahramankazan’ın da Eskiçağ uygarlıklarının geliştiği bölgeye dahil olduğu görülür. Diğer bir ifadeyle, Kahramankazan nispeten küçük bir bölge olmasına rağmen, coğrafi konumu ve tabiat şartları itibarıyla, Eskiçağ uygarlıklarının yerleşimine müsait alan sunarak gelişmelerine katkı sağlamıştır.
Kahramankazan bölgesindeki canlı hayatının, jeolojik devirlere kadar uzandığı, bölgede rastlanan bitki ve hayvan fosillerinden anlaşılmaktadır. Yine, bölgede rastlanan arkeolojik kalıntılardan, insan yerleşiminin Eski Taş devrine kadar uzandığı görülür. Bu haliyle bölgenin, dünyanın en eski jeolojik devirlerinden günümüze binlerce yıldır insan yerleşimine, bitki ve hayvan habitatına müsait bir alan olduğu söylenebilir. Bilindiği üzere, insan toplumları tarih boyunca dört evreden geçmiştir: 1-Avcı ve toplayıcı toplumlar, 2-Tarım toplumu, 3-Sanayi toplumu, 4- Bilgi toplumu. Bu evrelerden ilkine dair, bölge hakkında sınırlı bilgimiz mevcuttur. İnsan toplumlarının avcılık ve toplayıcılıkla yaşamını sürdürdüğü tarihin bilinen ilk evresi, tarih öncesi dönem denilen Paleolitik çağdadır. Yontma Taş Devri veya Eski Taş Devri olarak da bilinen bu ilk evre, iki milyon yıl kadar uzun süren en uzun evredir. Kahramankazan bölgesinde, insanlığın ilk ortaya çıktığı bu döneme dair kalıntılar bulunmuştur. Kazan Ovasını çevreleyen dağların ovaya doğru alçalarak inerken oluşturduğu sekilerde fosillere ve taş aletlere rastlanmıştır.
Yassıören-Soğulcak-Sarılar civarında yer alan İnönü kesiminde yapılan kazılarda kesici aletlere ve mağaralara rastlanmıştır.[1] Bu kalıntılar ve eski insanların yaşam alanı olan mağaralar, Kahramankazan bölgesinde tarih öncesi devirlerde insan yerleşiminin olduğunu göstermekte ve bölgeyi, ilk insanların yaşam sürmesine müsait nadir alanlardan biri olarak ön plana çıkarmaktadır. Cilalı Taş ve Maden devirlerinden Bakır devrine ilişkin bölgede kalıntıya rastlanmazken, devamı olan Tunç devrine ilişkin kalıntılara rastlanmıştır: Yazıbeyli köyü yakınındaki Halkavun höyüğü, Güvenç Çayı yakınındaki Belkaya höyüğü, Sancar köyündeki Döğmekale höyüğü ve Fethiye köyündeki Halkavağı höyüğü. Anılan bu höyükler, bölgede Tunç devrinde insan yerleşmesinin olduğunu gösteren arkeolojik delillerdir. Örencik köyü Delikayıncık mevkiinde yapılan araştırmalarda taşlaşmış hayvan fosilleri bulunmuştur ve 1989 yılından beri Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi tarafından araştırmaları sürdürülmektedir.[2] Yassıören köyü Sinaptepe mevkiinde yapılan kazılarda 10 milyon yıl öncesine ait fil fosillerine rastlanmış ve Ankara Maymunu burada bulunmuştur.[3]
Kahramankazan bölgesinde yaşamış en eski medeniyet Hititlerdir. Hititler, Anadolu’nun en eski uygarlığı olarak da bilinir. Ankara civarı dahil olmak üzere orta Anadolu’ya hakkim olan Hititler, şehir devleti kurmuşlardır. Bir şehir ve etrafındaki çok sayıda kasaba ve köyden meydana gelen bu şehir devleti, siyasi ve ekonomik bakımlardan bağımsız bir kral tarafından yönetilmiştir. Bölgede Eskiçağlardaki insan yerleşiminin Hititler dönemine uzandığına dair arkeolojik kalıntıların bulunmuştur. Bitik köyündeki Bitik Höyüğünde yapılan kazıdan çıkarılan ve Hititlere ait olduğu tespit edilen vazo, bölgedeki Hitit yerleşiminin en güzel delilidir.
Eskiçağ toplumları, bu türden küçük ve bağımsız merkezler halinde örgütlenmiştir. Şehir devleti adını alan bu yönetim birimleri mahalli özelliklere sahipti ve biri diğerinin üzerinde egemenlik kurarak merkezi devlet oluşturma sürecini başlatmıştı. Bunun en güzel örneğini Hititler vermiştir. Orta Anadolu’da belli bir coğrafi bölgeye sahip olan ve sonraları gelişerek diğer şehir devletlerini bünyesine katan Hititler, Anadolu’da merkezi devlet oluşturma sürecini gerçekleştirmiştir.
Anadolu gibi, yer yer dağlık ve birbirinden kopuk alanlardan oluşan bir coğrafyada, merkezi devletin kurulması, yönetim bakımından olduğu kadar devletin devamı bakımından da önemlidir. Kurulan bu merkezi devletler, başka merkezi devletler üzerinde otorite tesis ederek, zaman içinde imparatorluklara dönüştüler. Diğer bir ifadeyle, başlangıçta küçük birimler halinde, belli bir coğrafi yörede kurulan, belli yöresel kültürün hakim olduğu insan topluluğunun sıkı sıkıya birbirine bağlandığı şehir devleti, aynı özelliğe sahip bir başka yapı ile birleştiğinde, coğrafi ve kültürel bakımdan birbirinden ayrı ve farklı bölgesel birimlerin bir arada bulunduğu, daha uzun ömürlü ve daha büyük birimlerin ortaya çıkmasını sağladı. Bu birim küçük ölçekte olunca merkezi devleti, büyük ölçekte olunca ise imparatorlukları oluşturdu.
Şehir devleti olarak kurulup merkezi devlete dönüşen Hititleri takiben sırasıyla, Frig ve Galat merkezi devletleri, ardından da Roma İmparatorluğu, Kahramankazan bölgesine hakim oldular. Bölge, Eskiçağlarda bu uygarlıklar tarafından yönetildi ve geliştirildi. Şehir devletlerinde devlet, sınırları dahilindeki topraklarda tam kontrol sahibidir ve bir şehir ile etrafındaki kasaba ve köylerden oluşan yapılar bulunur. Yönetim de bu yapılar üzerinden sağlanır. Şehir devletinin merkezinde yer alan şehir siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel hayatın merkezi olma rolünü üstlenir. Kasaba ve köyler ise şehri ekonomik yönden, yiyecek tedariki, vergiler vs. ile destekleyen, çevre kesiminde yer alır. Hitit şehir devleti düşünüldüğünde merkez şehir olan Boğazköy’ün etrafındaki alanlar, Ankara dahil olmak üzere, köyler ve onlardan biraz büyük kasabalar çevreyi teşkil eder. Dolayısıyla, Kahramankazan bölgesinin, “merkez-çevre”, “şehir-kırsal kesim” modelinde, çevrede yer alan kasaba ve köyler kesimine dahil olduğunu, bu modele uygun biçimde yönetildiği söylenebilir. Aslında Kahramankazan bölgesinin “çevre” de yer alması durumu günümüze, yakın zamanlara kadar bir şekilde devam etmiştir. Ancak son dönemde, 2004’de metropol ilçe olmasıyla merkezden bağımsız, şehir niteliğinde bir ünite haline gelmiştir. Binlerce yıldır aynı statüde kaldığını gösteren bu durum, bölgenin coğrafi şartları, konumu ve ekonomisinin tarıma dayalı olmasıyla açıklanabilir.
Şehir devletleri başlangıçta, dini bakımdan kutsal kabul edilen tek bir şehir etrafında kurulurken, merkezi devletlerde bürokratik ve askeri şehirler de yer alıyordu. Kahramankazan bölgesindeki Bitik köyünde Hititlere ait bir vazo bulunması ve Frigler ve Galatlara ait yerleşmelere rastlanması, bölgede sıradan köylerden daha büyük, kasaba ve belki de şehir birimlerinin yer aldığı şeklinde yorumlanabilir. Hititler, MÖ 1650- 1200 yılları arasında hüküm sürmüştür. Kazıda bulunan vazo tarihlendirilemediğinden, Hititlerin hangi yılında Kahramankazan bölgesinde yerleştiklerine dair bir tahminde bunulamamıştır. Bu sebeple, genel bir ifadeyle, bölgedeki insan yerleşimi, en somut haliyle, Anadolu’da yerleşen en eski uygarlık olan Hititlere kadar götürülebilir.
Hititlerden sonra bölgede hakim olan Firiglere ait yerleşmelere de rastlanmaktadır. Bitik höyüğüyle birlikte, Halkavun Höyüğü (Yazıbeyli), Belkaya Höyüğü (Güvenç), Döğmekale Höyüğü (Sancar), Asarkale Höyüğü (Karalar)’nde yapılan kazılar ve yüzey araştırmaları neticesinde, anılan yerlerde Friglerin (MÖ 1200 – MÖ 550) yerleştiğine dair arkeolojik deliller bulunmuştur. Orta Anadolu’da kurulan ve başkenti Polatlı yakınlarındaki Gordiyon olan Friglerin, Kahramankazan bölgesinde yerleşmiş olmaları tabiidir. MÖ. 550 yılında Frig hakimiyetinin sona ermesinin ardından, bölge bir süre Medlerin eline geçer.
Firiglerden sonra bölgeye Galatlar hakim olur. Karalar köyünün güney yamacındaki İkiztepe Höyükleri ve Karalar-Asardere düzlüğündeki höyük ve Asardere’de bulunan Asarkale, Galatlara ait yerleşimin izlerini taşıyan mekanlarıdır. Karalar köyünde yapılan kazılarda çıkartılan mezar kitabesinde Galat kralı ve kraliçesinin (Diotaros ve Berenicere) adlarının geçmesi, başka bir Galat kralının (Kral Deiotarus’un) mezarda yattığının yazılı olması, Karalar köyünün Galatlar döneminde bir şehir yerleşmesi olduğunun delili olarak kabul edilebilir.[4]
Galatların, Roma kralı Konsül Manilus tarafından yenilmesi üzerine Ankara ve civarı Roma topraklarına katılır (MÖ 189), Kahramankazan bölgesi de Roma hakimiyetine girer. Roma döneminde, özellikle de MS 2. yüzyılda Ankara en ileri dönemini yaşar. Bölgenin bu dönemde gelişmiş olduğu tahmin edilebilir. MS. 4. yüzyılda Hristiyanlığın yayılmasıyla Ankara önemli bir dini merkez haline gelir. İmparator Julianus’un şehri ziyareti ve anısına bir sütun (Ankara, Ulus’daki Jülien sütunu) dikilmesi ve merkezde Roma tarzı bir şehir yapılanmasına gidilmesi, Ankara’nın önemine işaret etmektedir. Öyle ki, Ankara’ya “metropolis” adıyla hitap edilmektedir.
Anadolu’nun tamamını ele geçirerek Ortadoğu ve Kuzey Afrika’ya yayılan Romalıların yaptığı en büyük girişim, geniş alanlara yayılan imparatorluğu yol ağıyla örmek olmuştur. İstanbul’da başlayarak Ankara üzerinden Adana-İskenderun’a, oradan da Kudüs’e uzanan Hac Yolu (Via Tauri) ve buna katılan ara yollar, Roma döneminde inşa edilmiştir. Günümüzde Anadolu’da kullanılan pek çok yolun Roma döneminde açıldığı söylenebilir. Buradan hareketle, Kazan Ovasında yolların açıldığı ve Ovanın yamaçlarının ve tabanının iskân edildiği Karalar, Fethiye, Çimşit, Bitik, Orhaniye, Güvenç, Ahi, Sancar, Soğulcak, Yazıbeyli ve İymir köylerindeki kalıntılardan takip edilmektedir. Roma İmparatorluğu’nun ikiye ayrılmasıyla (MS 395), Anadolu Doğu Roma’ya, yani Bizans İmparatorluğu’na dahil olur. Bu suretle, Romalıların devamı olan Bizanslılar bölgede hâkim hale gelir. Bölgedeki Roma dönemi yerleşmeleri olan köyler, Bizans döneminde de devam eder. Bu köylerin yerleşim yerleri ve adları, Cumhuriyet dönemine kadar aynen kalmıştır: Miranus-Orhaniye, Girendus-Fethiye, Manegordus-Karalar, Erandrerra-İmrendi. Bizans İmparatorluğu’nun 11. yüzyılı, Anadolu’ya Türkmen akınlarının başladığı dönem olmuştur.
Galatların Romalılar tarafından yenilmesi üzerine Ankara ve civarının Roma topraklarına katılmasıyla Kahramankazan bölgesi Roma hakimiyetine girmiştir. MS. 4. yüzyılda Hıristiyanlığın yayılmasıyla Ankara önemli bir dini merkez/şehir haline gelir. Öyle ki, Ankara’ya “metropolis” adıyla hitap edilmektedir. Bu veriler, Hititlerden başlayarak Frigler, Galatlar ve Romalılar döneminde, Kahramankazan bölgesinin önemli bir yerleşim birimi olduğu, sıradan köy ve kasabaların varlığının yanı sıra, küçük ölçekli şehirlerin de bölgede yer aldığı şeklinde değerlendirilebilir. Roma döneminde Ankara eyalet olarak gelişmiş, dini özelliğinin ön plana çıkması sebebiyle dini binalar inşa edilmiş, pazar yerleri, yollar ve su yolları yapılmıştır.
Ankara civarının, bu arada Kahramankazan bölgesinin, bu gelişmeden istifade ettiği düşünülebilir. Bütün bu gelişmeler bölgenin, ilgili dönemlerde sırasıyla şehir devleti-merkezi devlet-imparatorluk çatıları altında, şehir ve köy birimleri üzerinden yönetildiğini göstermektedir. Şehirler idareciler, din adamları ve askerlerle halkın birlikte yaşadığı yerler değildir. Halk, tarımla uğraşması sebebiyle, idari ve dini merkezler dışındaki yerleşim birimlerinde, şehir duvarlarının dışında, daha ziyade köylerde veya daha küçük birimlerde yaşamaktadır.[5] Bu yerleşim birimlerinin, görüntü olarak şimdiki Anadolu köylerinden pek farklı olmadığı düşünülebilir. Bölgede, şehir türü yerleşim biriminin azınlıkta, köy veya daha küçük yerleşim birimlerinin çoğunlukta olduğu düşünülürse, sıradan halkın köylerde; yönetici, din adamı, asker vb. kişilerin ise şehirde yaşadığı söylenebilir.
İdari teşkilat bakımından, merkezde kral ve taşrada ona bağlı vali ya da belediye başkanı niteliğinde görevlilerden oluşan bir örgütlenme bulunmaktadır. Hitit Devleti’nin saldırıya açık sınır bölgelerinde görevli idareciler, doğal olarak merkezi otorite tarafından çok daha sıkı kontrol edilmişlerdir. Ankara ve civarı bir dönem uç kesimde yer aldığından, buranın askerî bakımdan kontrol altında tutulması gereken önemli bir yer olduğu söylenebilir. Öyle ki, Ankara Kalesi’nin Galatlar döneminde var olduğunun kesin olarak bilinmesi, önceki hakimleri olan Frig veya Hititler dönemimde inşa edildiğini göstermektedir. Bu ise, bizim açımızdan, Ankara’nın ve civarının askeri bakımdan önemli bir mevkide olduğunu doğrulamakta ve bölgeye önem atfetmektedir.
Üretimin toprağa bağlı olarak gerçekleştirildiği Hitit döneminde, merkezi otorite toprak üzerinden elde edilen gelirin önemli bir bölümünü vergi olarak kendisine tahsis etmiştir. Toprağın yönetimi bakımından, geliri yüksek olan araziler sarayın, tapınakların ve asillerin işletimine bırakılmıştır. İncelediğimiz Kahramankazan bölgesinin taşra kapsamında yönetildiği, toprak tasarrufunun da bu kapsamda yapıldığı tahmin edilebilir. Toprak idaresine dair bilgimiz kesin olmamakla birlikte, taşra kapsamında yer alan bölgede tarım ürünlerinin üretildiği ve gelir fazlasının merkeze vergi olarak ödendiği söylenebilir.
Hititler, ekonomik ve sosyal sistemlerini, merkezi yönetimin gereklerini yerine getirecek biçimde kurmuşlardır. Hitit-Frig-Galat-Roma dönemlerinde, toplumun iki katmanlı biçimde yönetildiği görülür: Hürler ve kölelerden oluşan toplumun üyeleri devlete, dolayısıyla krallığa/imparatorluğa mutlak biçimde bağlı kılınmıştır. Genellikle kırsal kesimde yaşayan hür insanlar, toprağı işlemek ve geliriyle askeri seferlere bizzat katılmak zorundaydılar. Bu insanlar, kraliyet yasalarıyla belirlendiği üzere, kamu işlerinde de çalışmışlardır. Köleler ise, hakları hürlere göre oldukça sınırlı olan insanlardı. Toprağı işlemek üzere kraliyet tarafından tarım arazilerinde görevlendirilen kölelerin büyük çoğunluğu fethedilen topraklardan getirilmişlerdi. Yaptıkları üretimin karşılığında ise hür insanlarla karşılaştırıldığında önemli bir kazanç elde etmiyorlardı. Kraliyetin devamı için üretim faaliyetlerini yerine getiriyorlardı.
Herhangi bir duraklamaya meydan vermek istemeyen Hitit kralları, koydukları yasalarla toplumun her alanında en küçük ayrıntılara kadar düzenlemeler yapmışlar ve gerektiğinde, ekonomik sistemi köle iş gücüyle beslemişlerdir. Kahramankazan bölgesinde Hitit hakimiyetinin uzun dönemler boyunca (MÖ 1650-1200) sürdüğü düşünülürse, sosyal ve ekonomik hayata ve toprak idaresine dair söylediklerimizin, bölge için de geçerli olduğu söylenebilir. Aynı statünün, kısmî değişiklikle, Roma dönemi boyunca aynı kaldığı; Anadolu genelinde ve bölge özelinde 12. yüzyıldan itibaren gerçekleşen Türk yerleşmesine kadar devam ettiği söylenebilir. Bölgenin tarihindeki en büyük kırılma, Türklerin gelişi ve yerleşmesiyle gerçekleşmiştir. Bu kapsamda, özelde bölge genelde ise Anadolu, tarım toplumu çizgisinde toprağın kullanımı, ekonomik düzen, toplumsal örgütlenme ve yönetim bakımlarından köklü bir değişime uğramıştır.
Ankara ve civarı MS 334 yılında Roma İmparatorluğu’nun yönetimine geçmiştir. MS 395 yılında, Roma İmparatorluğu’nun Doğu ve Batı Roma olarak ikiye ayrılmasıyla, Doğu Roma yani Bizans İmparatorluğu’nun yönetiminde kalmıştır. Kahramankazan’ın Örencik köyü Bağözü mevkiinde Bizans dönemine ait kale kalıntıları ile bu döneme ait izler görülür. Uluyol’da denilen eski Ankara-İstanbul kervan yolu güzergâhına birkaç km. mesafede bulunan Örencik köyünün hemen güney batısında “Gavurtepesi/Sinap Tepe” denilen mevkide bulunan höyükte Bizans Karakolu kalıntılarına rastlanmıştır. Bu karakol derbent özelliği taşıyan Kurtboğazı Deresi’ne de çok yakındır. Muhtemelen bu karakol bu yolun emniyetini sağlamak maksadıyla kurulmuştur.
VII. yüzyılda yapılan Sasani akınları başarılı olamamış, bölgede yönetim kurulamamıştır. Arap akınlarıyla Ankara şehri kısa bir süreliğine Arapların eline geçmiş fakat yönetim bakımından bir iz bırakmamıştır. Uzun süren Bizans hakimiyeti, Türk akınlarıyla zayıflarken Anadolu’nun yönetimi kademeli olarak Türklerin eline geçmiştir.
Bilindiği üzere, Bizans ordularının 1071’de Malazgirt Meydan Savaşı’nda yenilgiye uğramasıyla, Anadolu’nun kapıları Türklere açılmış; hemen ardından, 1073 yılı gibi çok erken bir dönemde, Ankara ve Kahramankazan bölgesine, Türkler yerleşmeye başlamıştır.
Selam ve iyi dileklerimle…
[1] Suavi Aydın vd. Küçük Asya’nın Bin Yüzü: Ankara, Ankara 2005, s. 36-40.
[2] İnternet adresi: https://kahramankazan.bel.tr/
[3] Hüseyin Yüksek, “Virancık/Örencik Köyü Tarihi”, Kazanpostası, 3.10.2025.
[4] Numan Göktaş, Murtazaabad’dan Kahramankazan’a, Kahramankazan, 2003, Kahramankazan Belediyesi Yayını: Ankara 2003, s. 36-37.
[5] Fatma Sevinç, “Hititlerin Anadolu’da Kurdukları Ekonomik ve Sosyal Sistem”, Süyelman Demirel Üniversitiesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, Mayıs 2008, Sayı: 17, s. 14-15.
Elinize sağlık çok güzel olmuş. Çok iyi özetlenmiş.