Halk takvimi, kasım günleri ve karakış

Atalarımızın kullandığı Halk Takvimi’ne göre 8 Kasım’da yeni bir yıl başlayacak, tabiat ve iklim koşullarına göre mevsimler ve aylar yaşanacak.

Halk Takvimi

26 Aralık 1925 tarih ve 698 sayılı Takvim, Saat ve Ölçülerde Değişiklik yapılmasına dair kanunla Miladi Takvime geçmeden önce, ülkemizde Rumi Takvim kullanılıyordu. Rûmî Takvim, Hicret‘i başlangıç kabul eden güneş yılı esasına dayalı bir takvimdir ve 13 Mart 1840’ta uygulanmaya başlanmıştır. Kamerî takvim sisteminde bir yıl 354 gün iken, güneş takvim sisteminde ise 365 gün olarak hesaplanır. Dolayısıyla Rumi takvime göre bir yıl 365 gündür.

Rumi takvime göre aylar; Zemheri, Gücük, Mart, Abrul, Mayıs, Kiraz, Orak, Ağustos, İlk Güz, Orta Güz, Son Güz ve Karakış’tır. Her Rumi ay Miladi ayın 14’üncü günü başlayıp bir sonraki ayın 13’ünde biter. Rumi takvime göre yıl 12 aydır. Bu takvime göre ilkyaz, yaz, güz ve kış olmak üzere dört mevsim vardır.

Rumi takvimdeki bazı ay isimleri tarım, hayvancılık ve meyvecilikle ilgili işleri belirten isimler olarak kullanılır. Koç ayı(Kasım); koç katımının[1] yapıldığı ay, Orak ayı(Temmuz); ekinlerin biçme işinin yapıldığı ay, Kiraz ayı(Haziran); kirazların olgunlaştığı ay gibi…

Halk Takvimi ise, resmi olmayan ve belirli bir yöreye veya bölgeye has olan ya da herkes tarafından bilinmeyen takvimdir. Bir bölgede yaşayan toplulukların doğa olaylarına dayalı uzun süreli tecrübelerine dayalı tarihi, mahalli, dini, zirai simgelerini kültürel miras olarak nesilden nesile aktardığı, resmi olmayan, sözlü geleneğe dayalı bir takvimdir. Ülkemizde Osmanlı’dan beri tarım ve hayvancılığa dair her iş, Halk Takvimi diye tabir edilen bir takvime göre işlemektedir. Halk takvimi, Rumi takvimden önce de kullanılan bir takvim olmasına rağmen, Rumi takvimle Halk takvimi bazı yönlerden benzerlikler arz ederler. Halk takvimi, Rumi takvimle benzerlikler gösterse de ikisi aynı şey değildir. Anadolu’da bazı yörelerde halen kullanılan Halk takvimi, Türklerin Müslüman olmadan önce kullandıkları takvimlerle de benzerlikler arz etmektedir.

Halk takvimi (yerel takvim) kullanıldığı bölgede genel bir kabul görür; hatta bazen resmi takvimden daha yaygındır. Ancak, günümüzdeki şehirleşme ve artan teknoloji Halk takvimlerini ikinci plana atmış ve toplumsal anlamda kullanım oranları gitgide düşmektedir. Halk takvimi, resmi takvimlerden daha farklı olarak yılı, ayları ve günleri başka bir biçimde bölümlere ayırır ve farklı adlarla adlandırır. Kimi zaman, bazı doğa olayları, tarımsal kavramlar bu adlandırmada belirleyici olur. Bu takvim uzun yılların tecrübelerine dayandığından, doğa olayları ve iklim değişiklikleri Halk takvimi ile uyuşur.

1960’lı yıllarda her evde bir Saatli Maarif takvimi, Sönmez takvimi, Diyanet takvimi ya da bunlara benzer bir takvim mutlaka bulunurdu. Her akşam evin reisi takvimden bir yaprak koparır, bir sonraki yaprağın ön yüzündeki Halk takvimine ait bilgileri okurdu. Daha sonra da koparılan yaprağın arkasında Halk takvimine ait açıklayıcı bilgiler okunur ve ona göre tedbir alınırdı.

Halk takvimine göre yıl, Kasım ve Hızır olmak üzere iki bölümdür, yani kış ve yaz… Bu takvimde ilkbahar ve sonbahar mevsimleri yoktur. Kasım günleri, 8 Kasım’da başlar ve Hıdrelleze, yani 6 Mayıs’a kadar sürer; bu süre kış mevsimidir ve 179/180 gün sürer. Hızır ise 6 Mayıs’ta başlar, 8 Kasım’a kadar olan sürer ve bu süre yaz mevsimidir ve 185/186 gün sürer.

Kasım Günleri(8 Kasım-5 Mayıs)

Kış devresi 45 günlük Kasım, 40 günlük Zemheri(Erbain), 50 günlük Hamsin ve 45 günlük Navrız(Nevruz)  adlı dört ana bölüme ayrılır. Tamamı 179/180 gün olarak kabul edilen kış devresinin ilk 135 günü yani Kasım-Zemheri-Hamsin aylarına “sayılı” ya da “hesaplı” adları verilmektedir. Kışı tamamlayan 45 günlük bir devre daha vardır ki, bu da 21 Mart’ta başlayıp, 6 Mayısa kadar geçen süredir. Buna da Navrız(Nevruz) denir. Anadolu’da bu süreye “Dokuzun Dokuzu”, “April Beşi”, “Leylek Kışı”, “Oğlak Kışı” gibi isimler de verilir.[2] Kış günlerinin 150. günü 5/6 Nisan’da tamamlanır. Halk bunu “Üç elli yaz beli” sözleriyle ifade eder.[3] Kasım günleri içerisinde ikinci gün dönümü 21 Aralıkta yaşanır.

Kasım(Kış) günlerinin 8 Kasım-21 Aralık arasındaki birinci dönemine de Kasım denir. Kasım günlerinin başladığı 8 Kasım koçların koyun sürüsüne katıldığı gündür. Bu nedenle Kasım ayına Koç ayı ya da Katım ayı da denilmektedir. “Katım” zamanla halk ağzında değişiklik göstererek “Kasım” şeklini almıştır. Kasım(Kış) günlerinin 46’sında (Miladi 21 Aralık) Zemheri/Erbain başlar ve 31 Ocağa kadar 40 gün sürer. Kasım(Kış) günlerimin 86’sında (Miladi  31 Ocak) Hamsin başlar ve böylece kışın en soğuk zamanları sayılan 90 (doksan gün) geçmiş olur.[4]

Karakış(14 Aralık- 21 Mart)

Rumi takvime göre Karakış, 14 Aralık’ta başlayıp 13 Ocak’ta sona eren yılın bir ayıdır. Yılın en soğuk günleri olarak bilinen “zemheri”, aynı zamanda karakış olarak bilinse de Halk takvimine göre ise  Karakış, 14 Aralık’ta başlayıp,  21 Mart’a kadar süren kışın en soğuk 99 gününü kapsar.[5]   Karakış, sonbaharın bitiği kışın geldiği dönemdir.

Elektriğin ve televizyonun olmadığı yıllarda Kazan ve köylerinde, Karakış döneminde havalar çok soğuk geçtiğinden ve geceler uzun olduğundan, evlerde ve köy odalarında toplanılırdı. Köylüler sık sık birbirlerine akşam oturmalarına giderlerdi.  Bu oturmalarda bilmeceler(küçük mesel) sorulur, masallar anlatılırdı. Gelen misafirlere mısır patlatılır[6], sacda nohut kavrulur ve kavurga[7] ikram edilirdi. Köyün delikanlıları köy odlarında, delikanlı kızları da birisinin evinde toplanırlar, ferfene yaparlardı. Bu ferfenelerde türküler söylenir, oyunlar oynanır, oyunlar çıkarılır, ziyafet verilerek kış eğlenceli geçirilmeye çalışılırdı. Bir hafta süren köy düğünleri de genellikle bu dönemde yapılırdı.

Eskiden olduğu gibi Karakış kara kışlığını yapsa, yarım metre kar yağsa, dağlara kaymaya gitmeyenler köylerinde kızaklarıyla kaysa, kartopu oynasa, evlerinde, köy konaklarında toplansa, ferfeneler yapsa, eğlenceler ve sohbetler düzenlense güzel olmaz mı?

Selam ve dua ile…

[1]Koç Ayı: Miladi takvimde Kasım ayına denk gelir. 1960’lı yıllarda Kazan ve çevresinde Kasım’ın ilk günlerinde(8 Kasım’da) mevsimin ilk karı yağar ve o gün koç katımı yapılırdı. Yani koçlar koyun sürüsünün içerisine salıverilirdi.

[2] http://www.takvim.com/halk_takvimi.php

[3] Nuh oğlu, 1951 Ahi Köyü doğumlu, Sami Yüksek’ten alınan sözlü bilgi

[4] Adnan Güllü, https://www.marasgundem.com.tr/yazarlar/anadolu-halk-takvimi-1526849h

[5] 2026 yılı Diyanet Takvimi

[6] 1960’lı yıllarda mısır, ocaklarda odun ateşinde veya gaz ocaklarında patlatılırdı. Beş veya 17 kg. lık Vita yağı tenekelerinin altı çivi ile delinir, tenekeye ahşaptan bir sap yapılır ve mısır bu baletle patlatılırdı.

[7]kavurga: Buğdayın kuruyemiş gibi yenilmek üzere sac üzerinde kavrulmuş olanı