KAHRAMANKAZAN’A BİR TARİH YAZMAK VE MURTAZAABAD’IN ÖNEMİ

Kahramankazan kadim bir şehir değildir, bu nedenle tarihi bir geçmişi de yoktur. Kazan’ın tarihini yazmak yerine  “Kazan’a bir tarih yazmak” gerekir. Kazan, 1935 yılına kadar 8-10 hanelik, 56 nüfuslu küçük bir köy iken,  bu tarihten sonra Kazan’da şu önemli gelişmeler yaşanır:

-Satı Kadın’ın 1935 yılında milletvekili seçilmesi,

-1936 yılında Ova Çayı üzerindeki köprünün yapılması ve Kazan’ın Köprübaşı diye anılmaya başlaması,

-1938 yılında yeni Ankara- İstanbul karayolunun açılması,

-1959 yılında Kazan’a Salı Pazarı’nın kurulması ve Kazan’ın Salı Pazarı diye anılmaya başlaması,

1960 yılına gelindiğinde ve bu önemli gelişmelerin sonucunda Kazan, 193 kişinin yaşadığı 40-50 haneli bir yerleşim yeri hüviyetine kavuşur, ancak henüz köylükten kurtulup, şehirleşme sürecine girememiştir.

Halkavun(Yazıbeyli)da bulunan Nahiye Müdürü ve J. Karakolunun Kazan’a taşınmasıyla, 1961 yılında Kazan nahiye merkezi olur. Bundan sonra Kazan köylerden, çevre ilçelerden ve illerden süratle göç almaya başlar, 1970 yılında 2718 kişinin yaşadığı yaklaşık 600 hanelik bir kasaba olur. Bu gelişmelerin sonucunda Kazan, 1971 yılında Belediyelik olur ve Remzi Çırpan ilk belediye başkanı seçilir.

Kazan belediyelik olduktan sonra gelişmesi ve büyümesi daha da süratlenir. 1985 yılında 5186 kişilik nüfusuyla şehir görünümüne kavuşur ve ilçe merkezi olmayı hak eder. Belediye başkanı Hacı Ahmet Öztürk ve milletvekili Onural Şeref Bozkurt’un gayretleriyle 1987 yılında ilçe merkezi olur.

1990 yılında Kazan ilçesi 6.509 kişilik nüfusuyla artık bir şehirdir. 23 Temmuz 2004 tarihinde Kazan, Ankara Büyükşehir Belediyesi’ne bağlanır ve metropol ilçe olur.

15 Temmuz darbe girişiminde Kazanlıların Akıncı üssünde göstermiş oldukları kahramanlıktan ötürü, TBMM’nce 25 Ekim 2016 tarihinde kabul edilen bir kanunla Kazan’a “Kahraman’’ unvanı verilir ve Kazan’ın adı 29 Ekim 2016’da “Kahramankazan’’ olarak değiştirilir.

Kazan’ın tarihini Satı Kadın’ın milletvekili seçilmesinden başlatırsak, 90 yıllık bir geçmişinin olduğunu söyleyebiliriz. Bu süre zarfında yukarda anlatılan olaylar dışında Kazan’da önemli bir olay meydana gelmez. Kazan çeşitli sebeplerle Satı Kadın, Remzi Çırpan, Hacı Ahmet Öztürk, Onural Şeref Bozkurt ve Hamdi Eriş dışında önemli bir tarihi şahsiyette yetiştiremez.

Diğer taraftan kendisine komşu Çubuk(Çubukabad), Kızılcahamam(Yabanabad)  ve Ayaş gibi ilçeler 600-700 yılık tarihleriyle kadim şehir olma özelliğini hak ederken, Kazan yaklaşık 100 yılık tarihiyle bu sıfata oldukça uzak durmaktadır.

Kahramankazan’a bir tarih yazmak istiyorsak tüm bu sebeplerle Kazan’ın tarihini Murtazaabad tarihi ile ilişkilendirmek ve Kazan’ın tarihini oradan başlatmak gerekir.

Murtazaabad’ın Tarihi ve Tarihi Şahsiyetleri

Murtazaabad’ın adı 1513-Ankara Akdiye Defteri ve 1523-Ankara Tahrir Defteri’nde[1]kaza merkezi olarak geçer. Yavuz Selim Dönemi’nden itibaren Osmanlı daha önceki isminden vazgeçerek, günümüzde Kahramankazan sınırları içerisinde kalan bölgeye “Murtazaabad” ismini verir ve bundan sonra hep bu ismi kullanır.

Bu günkü Kahramankazan ve çevresi 1530 yılı Ankara Tahrir Defteri’nde Murtazaabad kazası adını alır. Murtaza Bey’de Ankara sağ kol sancakbeyidir.^[2] Murtaza Bey Ankara Sancak Beyi’nin birinci yardımcısıdır ve Murtazaabad ve çevresinin yönetiminden sorumludur.

Murtazaabad 1571-Ankara Tahrir Defteri[3] kayıtlarında nahiye merkezi olarak gösterilse de 1872 yılına kadarki tüm kayıtlarda kaza merkezi olarak geçmektedir.[4] Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Döneminde Kazan kitabında 1820 yılında Murtazaabad’da toplanan vergiler ve yapılan harcamalardan bahsedilirken Murtazaabad’ın kaza merkezi olduğu belirtilmektedir.[5] Aynı kitapta 1859 yılında Murtazabad kazasına müdür atandığına dair Ankara valiliği tarafından Sadaret Makamı’na yazılan yazıdan bahsedilmektedir.[6]

1872 yılı Ankara Vilayeti Salnamesi’nde Murtazaabad’ın tekrar nahiye merkezi olduğu ve Zir kazasına bağlı olduğu görülmektedir. Aynı kayıt 1892 yılı Ankara Salnamesi’nde de bulunmaktadır. 1895 tarihinden sonra Murtazaabad ismi resmi kayıtlarda kullanılmaz,[7] halk Murtazaabad demeye devam eder ve bu durum Cumhuriyet’e kadar böyle sürer. 1895 yılından sora bölge sırasıyla;

-Zir Nahiyesi-Ankara Merkez ve Ayaş Kazalarına (1907-1920),

-Zir Kazasına (1920-1928),

-Ankara Merkez (Altındağ) ve Ayaş Kazalarına (1928-1931),

– Ankara Merkez (Altındağ) (1931-1957) Kazasına ve

-Yenimahalle Kazasına (1957-1987) bağlı kalır.

Tüm bu açıklamalardan Murtazaabad’ın bir kaza merkezi olduğu ve yönetici olarak bir kadı veya müdür atandığı anlaşılmaktadır.[8] Murtazaabad bir kaza olduğuna göre birde idari merkezi(nefs-i Murtazaabad) olması gerekir. Kahramankazan sınırları içerisinde Murtazabad’ın merkezi olabilecek iki yerleşim yeri bulunmaktadır. Emirgazi ve Saray(Murtazahisarı) Köyleri… Eğer Kahramankazan’a bir tarih yazmak istiyorsak Murtazaabad’ın merkezini tespit edip, halka tanıtmamız gerekir.

Diğer taraftan bir tarih yazmak istiyorsak, Murtazabad bölgesindeki tarihi şahsiyetleri ve tarihi eserleri de ortaya çıkarmamız gerekir. Çünkü, bir şehrin yetiştirdiği tarihi şahsiyetler ve meydana getirilen tarihi eserler o şehri şehir yapan unsurların başında gelir. Bu güne kadar haklarında bilgi toplanabilen ya da haklarında tarihi bir kayıt bulunan veya eserleri bugüne kadar ulaşabilen, Cumhuriyet’e kadar bir dönem Murtazaabad’da yaşayan ve tespit edilebilen Murtazaabad’lı tarihi şahsiyetler şunlardır:

-Turasan (Durasan) Bey(XIV.-XV. yy)-Tekke Köyü

-Yeğen (Turasan Bey’in Yeğeni) Bey(XV. yy)-Tekke Köyü

-Piri Paşa(XVII. yy)-Saray(Murtazahisarı) Köyü

-Kalenderoğlu Mehmed Çavuş(XVII. yy) -Yassıören(Yassıviran) Köyü

-Muslu Paşa (XVIII. yy)-Emirgazi Köyü

-Muslupaşazade Salih ve Osman Beyler(XVIII. yy)-Emirgazi Köyü

-Cafer Ağa-Hamdi Ağa-Sefer Ağa(XIX.-XX. yy)-Bitik-Saray-İncirlik Köyleri

– İbrahim Çavuş(1866-1938)-Güvenç Köyü

Bu tarihi şahsiyetler ve bu güne kadar tespit edilemeyen diğer tarihi şahsiyetler araştırılarak gün yüzüne çıkarılmalı ve halka tanıtılmalıdır. Ayrıca Saray’da Piri Paşa Cami, Tekke’de Turhasan Türbesi ve Cami, Fethiye Köyü Cami, Emirgazi’de Dede Pınarı gibi tarihi eserler tek tek tespit edilerek Murtazabad(Kahramankazan) kültürüne kazandırılmalıdır.

 Murtazaabad Kazasının Merkezi

Günümüzde şurası Murtazaabad’ın merkezidir diyebileceğimiz bir yerleşim yeri ya da ören yeri bulunmamaktadır. Kahramankazan’ın köyleri arasında geçmişte kaza merkezi olabilecek iki köy bulunmaktadır: Saray ve Emirgazi… Abdülkerim Erdoğan Murtazaabad’ın bir merkezinin olmadığını ve bir kadı tarafından yönetildiğini belirtir.[9]

Burhanettin Baykurt’da, “Murtazaabad kazasının merkezinin Kahramankazan’ın Emirgazi Köyü olabileceğinden bahseder ve Emir Gazi köyünün, Murtazaabad Ovasında yakın zamana kadar merkezi bir köy olduğunu söylemek yanlış olmaz.”^[10] ifadelerini kullanır.

Prof. Acun da “Osmanlı döneminde bir iskân biriminin merkez sayılabilmesi için pazarın kurulması ve Cuma namazının kılındığı bir Ulu Camisinin olması gerekmektedir. 1530 tarihli Ankara Tahrir Defteri(1530 tarihli Muhasebe-i Defter-i Vilayet-i Anadolu)’nde yer alan bac-ı bazar vergisinden Bitik ve Çimşit köyleri civarında bir pazarın kurulduğu tahmin edilmektedir.”[11] demek suretiyle kaza merkezlerinde aranacak özelliklere vurgu yapmıştır.

-Emirgazi köyünün eski Ankara-İstanbul kervan yolu(Uluyol)[12]  üzerinde bulunması,

-Ayan Muslu Paşa ve oğullarının burada yaşaması,

-Köyde beylik mezarlarının olması,

-Köyde varlığını 1935 yılına kadar sürdüren Muslupaşazade Salih Bey tarafından yaptırılan gösterişli bir caminin olması,

–  Bu caminin Cuma Camisi(Ulu Cami) olması, cami mimarisinin özel olması,

– Ayrıca köyde on tane köy odasının olması, köyün mezarlığının büyük olması ve köyde cirit oynanması,

-Emirgazi köyünün hemen yakınında olan Çimşit ve Bitik köyleri civarında bir pazarın kurulması da burasının büyük bir yerleşim yeri olduğunu bize göstermektedir.

Buradan hareketle Emirgazi’nin Murtazaabad kazasının idari merkezi olabileceği söylenebilir. Ancak bu konu teyide muhtaçtır. Bu görüş araştırılarak tarihi belgelerle desteklenmelidir.[13]

Kahramankazan’a bir tarih yazmak istiyorsak;

-Kazan’ın tarihi Murtazaabad’ın tarihi ile ilişkilendirilmeli ve Kazan’ın tarihi oradan başlatılmalıdır.

-Murtazaabad’ın merkezi olması konusunda en büyük aday olan Emirgazi Köyü ile ilgili araştırmalara devam edilmeli ve yazılacak her türlü yazıda bu konu vurgulanmalıdır.

-Uluyol’da denilen eski Ankara-İstanbul kervan(şose)yolunun güzergâhı ve güzergâh üzerindeki tarihi eserler ortaya çıkarılmalı ve yolun önemi ve Murtazaabad’a kattıkları vurgulanmalıdır.

-Murtazaabad’ın yetiştirdiği tarihi şahsiyetleri ortaya çıkarmak konusunda araştırmalara devam edilmelidir.

-Murtazaabad’la doğrudan ilgili olan ve bu güne kadar kendileri ile ilgili önemli bir bilgiye ulaşılamayan, “Murtaza Bey, Ahi Mahmud, Ahi İsmail, Oruç Şeyh, Şeyh Bahşayiş, Hacı Nasuh Bey, Seydi Ali, Ahmed Şeyh, Emir Yakub, Memib İshak, Kılavuz Fakih, Hasan Fakih, Sungur Seydi, Derviş Çavuş, Mehdi Şeyh, Ahi Aydın, Mihal Beyoğlu Ali Bey, Hamza Bey, Dil Şeyh gibi alperenler”[14] ile Emir(Mir) Gazi Bey, Sancar(Sencer) Bey, Piri Paşa, Yakup Derviş, Yakup Hasan gibi tarihi şahsiyetler ve Çakmak Dede, Hüllem Dede, Kılıç Dede, Hıdır(Hızır) Dede, Dikmen Dede, Garip Dede, Karyağdı Hatun gibi dini şahsiyetler araştırılmalıdır.

-Murtazaabad/Kahramankazan sınırları içerisinde bulunan tüm tarihi eserler(cami, türbe, çeşme, pınar, dede mezarı, diğer mezarlar, pazar yerleri vb) tek tek tespit edilerek gün yüzüne çıkarılmalıdır.

Selam ve dua ile…

[1] Fatma Acun, Prof. Dr., Fatih, Kanuni ve II. Selim Dönemlerinde Kahramankazan, Kahramankazan Belediyesi yayınları, Ankara, 2024

[2]AbdülkerimERDOĞAN, Geçmişten Günümüze Kazan, Kazan Belediyesi Yayınları, Ankara, 2009

[3] Fatma Acun, Prof. Dr., a.g.e.

[4] Hüseyin Yüce, Kazan 1835-2013 Nüfus Kronolojisi(1835-Zukur-i İslamiyan( Nüfus Sayım) Defteri), Kazan Belediyesi yayınları, 2013

[5] Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Döneminde Kazan, sf. 49, Başbakanlık Devlet Arşivleri Gn. Md.lüğü, İstanbul, 2016

[6]Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Döneminde Kazan, sf. 199, Başbakanlık Devlet Arşivleri Gn. Md.lüğü, İstanbul, 2016

[7] Fatma Acun, Prof. Dr.,a.g.e.

[8] Arşiv Belgelerine Göre Osmanlı Döneminde Kazan, sf. 199, Başbakanlık Devlet Arşivleri Gn. Md.lüğü, İstanbul, 2016

[9] Abdülkerim ERDOĞAN, Geçmişten Günümüze Kazan,Kazan Belediyesi Yayınları, Ankara, 2009

[10] Burhanettin BAYKURT, Ankara Akıncı Ovası Tarih ve Kültürü, Ankara, 2003

[11] Fatma Acun, Prof. Dr.,a.g.e.

[12] Mülk Güneyi- Kışla- Bitik- Emirgazi- Halkavun- Kazan Kuzeyi(Kamışlı)-Kurtboğazı Deresi- Pazar Köyü-Üçbaş-Karga Sekmez- Soğuksu

[13] Saray köyünün eski adının Murtazahisarı köyü olması, köy çevresinde bir saray ya da kale kalıntısının olabilme ihtimali, köyde Piri Paşa tarafından XVII. yy’da yaptırılan tarihi bir caminin(Piri Paşa Cami) olması, Ankara şehir merkezine yakın ve ulaşımın kolay olması gibi nedenlerle, Kahramankazan Saray köyü de Murtazaabad kazasının idari merkezi olabilecek özelliklere sahiptir. Ancak bu zorlama bir tespit olur. Başka delillerle desteklenmesi gerekir.

[14] Abdülkerim Erdoğan, Geçmişten Günümüze Kazan, Kazan Belediyesi Yayınları, Ankara, 2009

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlara aittir.