MURTAZAABAD/KAHRAMANKAZAN’LI  DİNİ ŞAHSİYETLER

(Erenler, Alperenler, Evliyalar, Babalar, Dedeler, Türbeler ve Yatırlar)

Bilindiği üzere Horasan Erenleri Anadolu’nun birçok noktasına yerleşmiş, tekke(zaviye)lerini kurmuş ve Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması uğruna cihat ülküsü ile mücadele etmişlerdir. Bu sebepledir ki onlar ne sadece cihat uğruna kılıç vuran askerlerdir, ne de dini öğretilerini yaymak için Anadolu’yu yurt seçmiş misyonerlerdir. Onlar her iki mefkûreyi de şiar edinmiş alperenlerdir. Onlar kolonizatör Türk dervişleridir.[1] Horasan Erenleri olarak bilinen alperenler, özellikle iç Anadolu’da konuşlanmışlardır. Sivas, Tokat, Kırşehir, Ankara hattında yoğunlaşan bu kişiler, kendilerini, dede, baba unvanlarıyla adlandırmışlardır.

Erol Güngör “Nerede evliya kabri varsa orası Türk toprağıdır. Evliyası olmayan yerde Türk yok demektir.”[2] diyerek Anadolu ve Rumeli’deki evliya mezarlarının önemini vurgulamıştır. Dini şahsiyetler, Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması aşamasında Türklerin anayurdu Türkistan’dan gelip sınır boylarına yerleşen alperenlerdir. Onlar önden giden tebliğcilerdir, önden giden atlılardır. Fetihten önce yöreyi yumuşatarak fethe uygun hale getirenlerdir. Kurdukları tekke ve zaviyelerde, “Bir lokma bir hırka” mantığı ile görev yapan fedakâr, vatansever ve kahraman alperenlerdir. Bunların bir çoğu ne yazık ki unutulmaya yüz tutmuş, mezarları ve türbeleri harap olmuş, hatta kaybolmuştur.

Burhanettin Baykurt, Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında Alp, Eren, Gazi, Abdalan-ı Rum ve Baba’ların önemini şöyle vurgulamaktadır:

“Anadolu’ya gelen Türk nüfus için en büyük problem iskânın sağlanması, atıl vaziyetteki toprağın “şen ve abad” edilmesi, iç güvenliğin sağlanarak düzenin korunması, yeni vatanın Türk ve İslam kimliğine sokulması idi. Bu sıkıntının giderilmesi için Selçuklu ümera ve uleması devletin tüm imkânlarını seferber ederken devlete yardım eden, devletle iş birliği eden, çeşitli tarikat, bunlara bağlı olarak faaliyet gösteren Tekke, Zaviye ve Dergâhları da yardıma çağırmayı ihmal etmediler. Özellikle hem dini hem de mesleki özelliği olan Ahi Zaviyeleri Anadolu’nun çeşitli  bölgelerinde olduğu gibi Ankara’da da hızla yayıldı.

Bu tekke ve zaviyelerin şehy, ulu ve müritleri mistik(toplumdan kopuk) ve tufeyli(bedavacı) yaşayışı seçmediler. Tam tersine bir taraftan şeriatla tarikatı birleştirip İslam’ı ve Türk kültürünü yayarken, diğer taraftan tekke ve zaviyelerin etrafında yer alan arazileri ekip biçmeye, şenlendirmeye, geçitleri(derbent) ve askeri merkezleri koruyarak iç güvenliği sağlamış, diğer taraftan ise muharip bir güç gibi fütuhatlara katılarak Alp, Eren, Gazi, Abdalan-ı Rum, Baba gibi unvan ve sıfatlar alma cihetine gitmişlerdir.”[3]

Selçuklu ve Osmanlı döneminde ahi diyarı olan Murtazaabad Ovası’nda ve çevresinde, çoğunluğu Horasan meşrepli dervişlere ait çok sayıda zaviye bulunmaktadır. Bu erenlerin kurduğu ve işlettiği tekke ve zaviyeler, diğer fonksiyonlarının yanında, köylerin, kasabaların ve şehirlerin oluşmasına da katkı sağlamış ve şehirleşme faaliyetlerini hızlandırmıştır. Tüm kültürel ve ticari faaliyetler bu tekke ve zaviyelerin etrafında cereyan etmiştir. Bu dervişler öldüklerinde bu zaviyelerin yanına defnedilmiş ve günümüzdeki türbe ve yatırların çoğu böyle meydana gelmiştir.

Dinler tarihi hocası Mustafa Erdem’e göre; “Halk inançlarının şekillenmesinde önemli role sahip türbeler ve dede mezarları ve mübarek olarak tanınan kesimler birinci derecede kutsal ve korunması gereken yerler olarak görülmüştür. Türkler töreleri gereği ulu saydıkları kişilere büyük değer vermişler ve yüzyıllar boyu dedelerin, babaların, erenlerin, evliyaların ve abdalların izinden yürümüşlerdir. Bu velilerin mezarlarını dilek dileyip şifa bekledikleri birer ziyaretgaha dönüştürmüşlerdir.”[4]

Burhanettin Baykurt ise bu konuyla ilgili olarak “Halk inanışlarının şekillenmesinde önemli role sahip, türbeler, yatırlar, mezarlar, kutsal ağaçlar vb. yerler kutsal ve korunması gereken yerler olarak görülür. Onlara manevi bir hazine olarak bakılmakta ve sahiplenilmektedir. Bu türbe ve yatırlar genel olarak “Dede, Baba” gibi sıfatlarla tanınmaktadır.”[5] demektedir.

Anadolu’nun bir çok yöresinde isimleri unutulmuş, mezarları kaybolmuş ya da kaybolmak üzere olan birçok tarihi ve dini şahsiyet yatmaktadır. Yörenin insanları bu şahsiyetlerden bihaber yaşamaktadır. Oysa bu şahsiyetler o yörenin yurt(vatan) olması için kanlarını, canlarını, terlerini ve emeklerini veren insanlardır. Bu insanlar Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında büyük rolleri olan erenler, evliyalar, dedeler ve babalardır.

Murtazaabad(Kahramankazan)’ın bir çok köyünde de  kolonizatör Türk dervişlerine ait mezar ve yatırlar bulunmaktadır. Bunlar dede mezarları olarak bilinmektedir. 1980’li yıllara kadar bu mezarlar yöre halkı tarafından, çeşitli hastalıklara şifa olur gerekçesiyle  zaman zaman ziyaret edilmiştir. Ancak günümüzde bu ziyaretler yapılmamakta ve çoğu Kahramankazanlı tarafından da bu mezarlar bilinmemektedir.

Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasın da büyük emekleri olan bu tarihi ve dini şahsiyetler, yöreyi imar, ihya ve iskân ederek, Murtazaabad’ın yurt olmasını sağlamışlardır. Burhanettin Baykurt’un da dediği gibi “Bu insanlar genellikle Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında rol alan Horasan erenleri veya ilmi, irfanı, dini kişiliğiyle temayüz etmiş, sağlığında keşfi keramet sahibi kimseler olarak tanınmaktadır.”[6] Bunlar, alperen, komutan, bey, derviş, gazi ve mutasavvıf olarak bu yörede yaşamışlardır.

Diğer taraftan Alpaslan Santur bu yerleri birer sağlık merkezi olarak görmekte ve şöyle demektedir; “Söz konusu ziyaret yerleri arasında hayatta iken yaptıkları hayırlarla veya çeşitli anlatılarla önem kazanan ve eren, evliya gibi sıfatlarla anılan kişilerin mezarlarının, bir bakıma Anadolu Halk Hekimliği’nin geleneksel tedavi yöntemleri arasında önemli bir yeri olup; “Hemen hemen her ilçe ve köyde bulunan ocaklar, yatırlar, tekkeler birer sinir ve ruh hastalıkları kliniği, birer sağlık merkezi, birer Hükümet Tabipliği gibi iş görmekte, sanıldığından da çok rağbet bulmaktadır.”  görüşünde de ifadesini bulduğu üzere, bu tür ziyaretler ülkemizde oldukça yaygın bir görünüm arz etmekte ve Kazan ilçesinde de aynı durum karşımıza çıkmaktadır.”^[7] 1980’li yıllara kadar tüm bu nedenlerle türbeler ve yatırlar Murtazaabad/Kazan’da korunmuş ve şifa kaynağı olarak görülmüştür.

Horasan Erenleri yaptıkları hizmetlerle Anadolu’yu Türk ve İslam toprağı haline getirmiştir. Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında büyük emeği ve fonksiyonu olan,  bu erenlere, evliyalara, dedelere ve kahramanlara Anadolu’da büyük saygı duyulur ve değer verilir. Bizde aynı saygıyı duymalıyız ve onları unutmamalıyız. Bu şahsiyetlerin izlerini bulup çıkarmak her Türk ve Müslüman evladının görevi olmalıdır. Ancak bu şahsiyetleri  ve bu şahsiyetlere ait mezarları duaya da vesile yapmamalıyız. Onların türbe ve mezarlarına yaptığımız ziyaretleri, çığırından çıkartarak,  çirkin ve hesabı verilemeyecek uygulamalardan kaçınmalıyız.

Haklarında bilgi toplanabilen ya da haklarında tarihi bir kayıt bulunan veya mezarları bu güne kadar ulaşabilen, Murtazaabad’da yaşamış  Murtazaabad/Kahramankazan’lı  dini şahsiyetler şunlardır:

-Ahi İsmail-Ahi Köyü

-(Ahi) Aydın Şeyh -Aydın Köyü

-Ahi Mahmud (Ese Dede)-Akçaören(Ağacören) Köyü

-Çakmak Dede-Akçaören(Ağacören) Köyü

-Şeyh Bahşayiş-Alpagut Dedesi

-Hüllem Dede-Günbaşı(Yılbant) Köyü

-Kılıç Dede-Kılıçlar Köyü

-Yakup Hasan, Yakup Derviş ve Yakup Abdal

-Hıdır (Hızır) Dede-Tekke Köyü-Hıdır Dağı

-Çırpan Köyü Dedesi ve Uzun Dede

-Mehdi Dede-Kumpınar Köyü

-Dikmen Dede-Sayrak(Sarıayak) Köyü

-Garip Dede-Fethiye(Girindos) Köyü

-Karyağdı Hatun ve Türbesi-Karyağdı Dağı

-Çimşit Dedesi

-Zilve (Sungur Seydi) Dede-Bitik Köyü

Önümüzdeki yazılarımda Murtazaabad’lı tarihi ve dini şahsiyetleri tanıtmaya devam edeceğim.

Selam ve dua ile…

[1] Barkan, Ömer Lütfi, Osmanlı İmparatorluğunda Bir İskan ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler I:İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler, 1942, Vakıflar Dergisi, Sayı:2, Sf. 279-386

[2] Erol Güngör, Prof. Dr., Türk Kültürü ve Milliyetçilik, Ötüken yayınları Sf.150-151, 1980, İstanbul

[3] Burhanettin Baykurt, Ankara Akıncı Ovası Tarihi ve Kültürü, Ankara 2003

[4]Mustafa ERDEM, Tarihte ve Günümüzde Kızılcahamam

[5] Burhanettin Baykurt, Ankara Akıncı Ovası Tarihi ve Kültürü, Ankara 2003

[6]Burhanettin Baykurt, a.g.e.

[7] I. Uluslararası Ankara-Kazan ve Çevresi Halk Kültürü Sempozyumu, Kazan(Ankara) Yöresinde Bulunan Şifa Amaçlı Bazı Ziyaret Yerleri ile İlgili İnançların Etnolojik Değerlendirmeleri, Alparslan Santur, Kazan/Ankara, 06-07 Kasım 2012

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlara aittir.