Köy Delikanlılarının Eğlencesi “Ferfeneler”
Ferfene, İç Anadolu ve Batı Karadeniz bölgelerinde görülen, köy halkının köy odalarında bir araya gelerek gerçekleştirdiği eğlenceli geceyi ifade etmektedir. Yeme içme, müzik ve sohbeti kapsayan ferfene, ziyafet manasında da kullanılmaktadır. Köydeki evlerden getirilen yiyeceklerle köy odalarında ortaklaşa yapılan, müziğin ve sohbetin dahil olduğu eğlenceli toplantılardır. Ferfenenin en belirgin özelliği yiyeceğin ortaklaşa sağlanmasıdır. Köken itibarıyla Ferfene kelimesi“aydınlanma, yol gösterme” manasına gelirken, ortaklaşa el birliğiyle, müştereken, kolektif olarak yapılan anlamına da gelmektedir.[1]“Aydınlanma, aydınlatma” anlamında toplumsal hayatta önemli işleve sahip olan bu geceler “hemşeri” toplantısı olmasının yanı sıra, zengin-fakir farkı gözetmeksizin birlikteliğin yaşandığı eğlence ve kültür ortamlarıdır.[2] Ferfeneler, Orta Asya’dan Anadolu’ya Ahilik kültürü içinde gelmiş ve uygulanmıştır. Halk eğlencelerinden biri olarak ortak kültürün korunması ve aktarılmasında, toplumsal düzenin sağlanması ve genç bireylerin eğitilmesinde önemli rol oynamıştır. Bu anlamda, geçmişimizdeki sosyal teşkilatlardan biridir. Bunlardan bazıları zaman içinde fonksiyonlarını yitirerek kaybolurken, Ferfene geleneği günümüzde sınırlı ölçüde de olsa yaşamaya devam etmektedir.[3]
Ferfene, temelde sohbet ve eğlenceye dayalı bir geleneksel kültür unsurudur. Ancak sohbet
ve eğlenceye dayalı bu toplantıların asıl işlevi gençleri eğitmek ve topluma kazandırmaktır. Bu toplantılarda yaparak, yaşayarak öğrenme temelinde sevgi, saygı, sorumluluk, yardımseverlik, güven, özgüven, hoşgörü, sabır gibi değerlerimiz öğretilmektedir.[4]
Ankara kültürünün yaşatıldığı ve sık sık Ferfere gecelerinin yapıldığı Ankara Kulübü Derneği’nin Başkanı Dr. Metin Özaslan, Ankara’nın bir Ahi şehri olduğunu, Ferfere’nin de o gelenekten geldiğini, Ferfene’nin kelime anlamının aydınlatma olduğunu, bu haliyle bir iletişim kurumu olduğunu, genellikle köylerde kış aylarında yapıldığını; bu toplantıların aynı zamanda bilgilendirme ve aydınlatma toplantıları olduğunu; yaşlıların anlatımları ile bilginin ve geleneklerin gençlere aktarıldığı toplantılar olduğunu; köy, kasaba ve Ankara’daki geleneklerin genç kuşaklara saz, söz, sohbet, oyun ve seyirlik eğlencelerle aktarıldığı buluşmalar olduğunu belirtmektedir. Özaslan, eğlenme ve ziyafetin yanında Ferfere’nin bir iletişim ve eğitim kurumu olduğunu da söylemektedir.[5]
Ferfene geleneğinin, Anadolu’ya Ahilik kültürü içinde geldiğini yukarıda belirtmiştik. Anadolu’da Barana, sıra gecesi, yâren gibi geleneksel sohbet toplantıları Ferfene benzeri toplantılar arasında yer almaktadır. “Delikanlı Örgütü” adıyla Ankara ili Kazan ilçesinde, “Muhabbet” adıyla Ankara ili Beypazarı ilçesinde uygulanmaktadır.[6]
Ali Rıza Balaban daha çok Kazan yöresindeki Ferfene’lere değinerek; “Ferfene, özellikle uzun kış geceleri yapılan bir eğlenti toplantısıdır. Günü önceden tespit edilmez. Üyelerden biri; “Bugün bir Ferfene yapalım” der. Diğerleri de karar verirlerse bu istek Delikanlıbaşına duyurulur. Birlikte akşam ne yapılabileceği kararlaştırılır. Teşkilatın hazır parası varsa o paradan, yoksa Ferfeneye katılacak üyelere salma yapılır, ivedi toplanan para ile çeşitli yemekler, tatlılar yaptırılır, pişmaniye çekilir. Ortak köy odasında veya kısmen köy dışında olan bir evde gürültüleri ile çevreyi rahatsız etmemek için toplanılır, yemek yenilir, oyun oynanır, bazı köy oyunları (teatral) çıkarılır, geç vakitlere kadar eğlenilir”.[7]demektedir.
Murtazaabad/Kahramankazan köylerinde 1980’li yıllara kadar devam eden “Ferfene geleneği” yukarda da belirtildiği gibi bir Ahi geleneğidir. Ferfene, hem köy Delikanlı Teşkilatı, hem de yaren geleneği ile ilgilidir. Bu gelenek, ünlü coğrafya âlimi İbn-i Batuta (1304-1368)’nın da dediği gibi Ahilerin XIII. ve XIV. yüzyıllardan beri tekke ve zaviyelerinde hemen hemen her akşam yaptıkları eğlentilerden birisidir. Yemek yeme, türkü söyleme, oyun oynama ve oyun çıkarmayı kapsayan bu eğlentiler, hem birlik ve beraberliği, hem de akşama kadar çalışan Ahi gençlerinin eğlenmesini, dinlenmesini ve morallerinin yüksek olmasını sağlıyordu.
Kadınlar ve erkekler ayrı ayrı ferfene yaparlar. Kadınlar birisinin evinde, erkekler ise genellikle köy odasında toplanırlar. “Erkek Ferfene”si genellikle yatsı namazı sonrasında başlar, tanyeri ağarana kadar devam eder. “Kadın Ferfene”si ise öğleden önce başlar, ikindi namazının sonuna kadar devam eder.[8]
Ferfene Toplantılarında Yapılan Etkinlikler
Yemek, sohbet ve müzik eşliğinde gerçekleştirilen bu buluşmalar, “Ankara’da fakir ile zenginin, zade ile avamın, makam sahibi ile sade vatandaşın aynı sofrada oturduğu yemekli eğlence; sohbet, muhabbet, saz, söz ve oyunların oynandığı, arifane sözlerin söylendiği eğlenceler” şeklinde tanımlamaktadır.[9] Günlük yaşama dair her konuda sohbetlerin yapıldığı Ferfene toplantılarında halk müziği, halk dansları, eğlencelik oda içi oyunlar, seyirlik oyunlar gibi etkinlikler önemli yer tutmaktadır.[10]
Ferfene yemekle başlar. Yemekten sonra saz, söz ve muhabbetle devam eder. Bu toplantılara katılan genç kuşaklar, yemek sonrası sohbet, saz çalma ve oyun oynama kültürünü öğrenmiş olur. Her yaştan katılımın olduğu Ferfene toplantılarında herkes eşittir. Katılımcıların, kendi cebinden eşit olarak ortaya koyduğu para ile imece usulü yemekler hazırlanır ve hep birlikte bir masa etrafında bu yemekler yenilir. Yemeğin ardından yemek duası olur ve saz, söz, muhabbet ve oyunlarla Ferfene devam eder.[11]
Ferfenenin düzenleyicisi ve liderine “delikanlı başı” denildiği ve düzenlenen Ferfenede becerilerine göre gençler arasından bazılarının lidere yardımcı olarak seçildiği belirlenmiştir. Eski zamanlarda, katılımcılar tarafından bir çıkın içinde veya destimala (mendil) sarılı olarak Ferfene evine gelen yemeklerin ocak sorumlusuna teslim edildiği ve katılımcıların yaş sırasına göre düzenle oturarak sıralandığı, ayrıca Ferfeneye gelirken getirilen çıkınlarda ne olduğunun sadece ocak sorumlusu tarafından bilindiği anlatılmıştır.[12] Görüleceği üzere Ferfene’lerde;
-Yemek yenilir,
-Saz eşliğinde oyun oynanır ve türkü söylenir,
-Teatral oyun çıkarılır,
-Eğlenceli takım oyunları oynanır.
FerfeneYemeği /Ziyafet
Ferfene’ye karar verilince önce yemek menüsü ve katılımcıların sayısı belirlenir ve ona göre hazırlıklara başlanır. Yemek menüsü genellikle “toyga veya tarhana aşı, pilav(bulgur) üstü tavuk, hindi veya kuzu eti, hoşaf/komposto, mevsimine göre salata/turşu, pişmaniye/baklava/höşmerim, bazlama” şeklinde olur.[13]
Kesilecek hayvana karar verilince, hemen yeteri kadar hayvan alınır, delikanlılarca kesilir ve pişirecek bir/birkaç aileye teslim edilir. Tatlıya karar verilince baklava veya höşmerim pişirme işi de bir/birkaç aileye verilir. Diğer yemekler de başka bir ailece hazırlanır. Akşam belirlenen saatte hazırlanan yemekler Ferfene’nin yapılacağı köy odasına çömez delikanlılarca getirilir. Ferfene süresince tüm hizmeti çömez delikanlılar yapar. Tüm masraflar da delikanlının biriken parsından karşılanır. Kasada para yoksa salma salınır.
Eğer tatlı olarak pişmaniye yapılmasına karar verilmişse, pişmaniye çekmeyi bilen bir yaşlının emir komutasında belirlenen evde, yeteri kadar delikanlı tarafından pişmaniye çekilir.
Yemekler gelince, köy odasına yeteri kadar yer sofrası kurulur. Kaşığını alan sofranın etrafında ki yerini alır.[14]Ferfenenin en yaşlı kişisinin Besmele çekmesinden sonra, “buyurun ağalar” sözü üzerine herkes yemek yemeye başlar. Yemeğin servis edilmesi en genç kişilerce yapılır, makam ve rütbesine bakılmaksınız herkes hizmete mecburdur. Yemek sohbetler eşliğinde tantanalı bir şekilde afiyetle yenir.[15]
Yemek bitince dua okunur. Okunan dua şükür duasıdır. Geçmişlere Fatiha ile biten bu duayı, ilim sahibi ve en yaşlı kişiler okur. Duadan sonra yemeğe son verilir. Yemekten sonra çömezler sofraları süratle kaldırır, oyun oynamak için alan hazır hale getirilir.[16]
Her ortamda olduğu gibi, Ferfenenin bazı kuralları vardır ve bu kurallara herkes uymak zorundadır. Bunlar, büyüklere saygı duymak, büyüklerden söz istemeden konuşmamak ve Ferfene sırasına uymaktı. Uymayanların ayakkabısı ters çevrilerek kapının önüne konur, bu da Ferfeneye bir daha katılmayacağı anlamına gelirdi. Ferfenede sofra adabı ve söz adabı öğretilirdi. Edep, adap bilen marifetli gençler yetiştirilmeye çalışılırdı. Bunlara uymayanlar sessizce uyarılır veya cezalandırılırdı. Ferfene genellikle Cezayir havasıyla sona ererdi.
Bu haftaki yazıyı burada tamamlayalım. Ferfene gecelerinde oynanan Köy Odası Oyunları’nın anlatıldığı bölümü de bir sonraki yazıya bırakalım. Bir sonraki yazımızda görüşmek dileğiyle. Selametle kalın!
[1]Aykut Ayhan-Günce Demir,“Toplumsal Ritüel Olarak Ferfene Geleneği: Kültürel Hafıza, Kültürel Devamlılık ve Geleneksel Etkileşim”, International SocıalScıencesStudıesJournal, 5 May 2025,Vol:11, s. 992.
[2]Hatice Kübra Uygur, “Ankara Ferfene Günlerinin Toplumsal Cinsiyet Bağlamında İşlevsel Olarak Değerlendirilmesi”, Millî Folklor Dergisi, 2019, Yıl 31, Sayı 123. s. 180.
[3]Filiz Mete-Ümmügülsüm Candeğer-Tuğba Koca, “Somut Olmayan Kültürel Miras: Ferfene (Ankara Örneği)”,Millî Folklor Dergisi,2017, Yıl 29, Sayı 114. s., 101.
[4]Ayhan-Demir, Adı geçen makale, s.993-994.
[5]Metin Özaslan, Ankara Kulübü Derneği Başkanı, Ferfene Geleneği Yaşatılıyor,
www.ankesob.org.tr/ferfene-gelenegi-yasatiliyor.
[6]Mete-Candeğer- Koca, Adı geçen makale.s. 103.
[7]Ali Rıza Balaban, Örencik Köyü Delikanlı Örgütü, Ankara, 1973.
[8]Uygur, Adı geçen makale, s. 180-181.
[9]Uygur, Adı geçen makale, s. 182-183.
[10]Mete-Candeğer-Koca, Adı geçen makale, s. 104-105.
[11]Özaslan, Aynı yer.
[12]Mete-Candeğer-Koca, Adı geçen makale, s. 107.
[13]Talkın tabağı da denilen pilav ve pişmaniye için bakır ve kalaylı özel tepsiler/tabaklar vardı. Bu tepsilerin üzerine özel desenler işlenmişti. Pilav ve pişmaniye bu tepsilerde ikram edilirdi; Ayrıca bkz. Mete- Candeğer- Koca, Adı geçen makale, s. 109.
[14]O zamanlar kimsenin evinde tüm delikanlıya yetecek kadar kaşık olmadığından, herkes kendi kaşığını kendisi getirirdi. Kaşıklar metal değil, ahşap ve desenliydi.
[15]Mete-Candeğer-Koca, Adı geçen makale, s. 109.
[16]Mete- Candeğer- Koca, Adı geçen makale, s. 109.
Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlara aittir.