GAZAN HAN KAZAN MI? KAZGAN MI?

Kazan Adının Kaynağı ve Gazan Han Kazan mı? Kazgan mı?

“Kazan” adının nerden geldiği ile ilgili konuda bir türlü anlaşmadık. “Kazan” isminin “yemek kazanları”ndan geldiği ve “Kazan Türkleri”inde geldiği görüşlerinin yanına birde “Gazan Han”dan geldiği görüşü ileri sürülmektedir. Görüşlerin içerisinde akla ve belgelere en uygun geleni ise “Kazan” kelimesinin manasında gizlidir.

Kazan adının “yemek kazanları” ve “Kazan Türkleri”nden geldiği ile ilgili görüşlere günümüzde pek değer verilmemektedir. “Kazan” kelimesinin manası ile ilgili diğer görüşler:

Baykurt, “Kazan adının verilmesine ikinci ihtimalde Divan-ı Lügat’ül Türk’de “sel sularının yardığı yer” anlamına gelen “kazgan” kelimesinden türemiş olma ihtimalidir. Nitekim Kazan Köyü Kurtboğazı Deresi ve Koca Derenin birleştiği Ova Çayı’nın hemen kenarında olup sel sularından etkilenen bir köydür”.^[1] diyerek Kazan isminin coğrafi bir yer ismi olabileceğini belirtmektedir.

Abdülkerim Erdoğan da, “Yıldırım’ın Ordularının kazanlarının kurulduğu yer” ve “Kazan Türkleri” görüşlerini reddederek, “kazgan” kelimesi üzerinde durmuş ve konuya açıklık getirmiştir. “Osmanlı belgelerinde Kazan, “Karye-i Kazan”, “Karye-i Kazgan”(Kazan, Kazgan köyü) olarak zikredilir.”[2] Kısacası Kazan ismi, Türkçe bir kelime olup, Kaşgarlı Mahmud’un “Divanü Lügati’t-Türk” isimli eserindeki “kazgan” kelimesinden geldiği kanaati daha uygun düşmektedir.”^[3] demektedir.

Ayrıca bazı köyler isimlerini coğrafi yerlerden almıştır. Kazgan’da bir coğrafi yer ismidir.  “1835 Ankara’ya Tabi Murtazaabad Kazası Zukur-i İslamiyan Defteri”nin (Orijinal 51, NFS.d.01785) tercümesi olan “Kazan 1835-2013 Nüfus Kronolojisi[4]” adlı kitapta ve 1835 yılı nüfus sayımlarında Kazan Köyü’nün ismi “Karye-i Kazgan”[5] olarak geçmektedir.

Kazan Köyü’nde Osmanlı döneminden kalma Kazan Köyü Camisi ile ilgili olarak 1721 tarihli imamın değiştirildiğine dair belgeden caminin XVIII. yüzyılda yapıldığı anlaşılmaktadır. Cami, 1816 yılında Padişah izni ile onarılmıştır.[6] Hem imamın değiştirilmesi, hem de caminin onarım izni için yazılan yazılarda köyün ismi Kazgan Köyü olarak geçmektedir.[7]

Araştırmacı yazar Ergün Veren ise Kazan isminin Gazan Han’dan geldiğini iddia etmektedir. Veren konuyla ilgili makalesinde “Bir yanda bölgede Gazan Mahmud adına darbedilen sikkelerin bulunması, diğer yandan da Ankara civarında bulunan ova, dağ ve yerleşim yerlerine yöre ile özdeşleşmiş şahsiyetlerin isimlerinin verilmesi uygulaması ortaya koyuyor ki; Kazan isimli yerleşim yerinin adının kaynağı “Gazan Han”ın ismidir ve zamanla halk dilinde “Kazan” haline dönüşmüştür.”[8] görüşünü ileri sürmektedir.

Kazan kelimesinin Gazan Han’dan geldiği, zorlama bir tespittir. Bu iddia sadece Murtazaabad’da birkaç tane sikke bulunmasına dayanan mesnetsiz bir iddiadır. Öyle olsaydı Kazan adının Murtazaabad’da bir yere değil, Gazan Han adına sikke bastırılan Beypazarın’da bir yere verilmesi gerekmez miydi? Ayrıca Gazan Han sadece Murtazaabad’a hükmetmemiş Ankara’nın tamamına ve başka şehirlere de hükmetmiş, bu yerlerde Gazan Han’ın isminden gelen Kazan isimli başkaca bir yerleşim yeri var mıdır? Oralarda da Kazan isimli yerleşim yerlerinin olması gerekmez mi?

Diğer taraftan Burhanettin Baykurt kitabında Kazan isminin Gazan Han’dan gelemeyeceğini teferruatlı bir şekilde izah etmiştir. Baykurt şöyle demektedir: “Bir başka görüş de Kazan adının Moğollardan kalma bir ad olması ihtimalidir. İlhanlılar Ankara’daki egemenlikleri (1304-1341) zamanında Ankara’da Gazan Han ve Ebu Said Bahadır Han adına basılmış sikkeler mevcuttur. 1295-1304 yılları arasında hüküm süren ünlü Moğol hükümdarı Gazan Han’ın adının verilmiş olması ihtimali esasen çok zayıftır. Çünkü bu hükümdar İran’daki İlhanlı devletinin başkenti Sultaniye’de (Bugünkü Kazvin yakınında) hüküm sürmüş, Anadolu’ya hiç gelmemiş, gönderdiği valilerle Anadolu’yu yönetmiştir. Ayrıca onun zamanında Ankara da henüz Moğol hâkimiyetine girmemiş; ancak öldüğü tarihte Moğollar Ankara’yı ele geçirmiştir(1304). Bu tarihten önce Orta Anadolu’nun batı bölgeleri Moğolların kontrolü dışında bulunuyordu.”[9]

Ergün Veren’in iddia ettiği gibi Murtazaabad çevresindeki dağlara ve yerleşim yerlerine şahıs isimlerinin verildiği de çok doğru gözükmemektedir. Karyağdı, Mire, Işık, Çorba dağları Murtazaabad çevresindeki dağlardır ve hiç birisi de şahıs ismi değildir.

Kısacası Kazan ismi, Türkçe bir kelime olup, Kaşgarlı Mahmud’un “Divanü Lügati’t-Türk” isimli eserindeki “kazgan” kelimesinden geldiği kanaati daha uygun düşmektedir.”^[10]

Yukarda ki açıklamalardan da anlaşılacağı üzere “kazan” kelimesinin Yıldırım Bayezid Ordusu’nun kazanları, Kazan Türkleri ve Gazan Han ile bir alakası olmadığı anlaşılmaktadır. “Sel sularının yardığı yer” manasına gelen “Kazgan” kelimesinden geldiği daha kuvvetli bir ihtimal olarak gözükmektedir. Gerçekten de Kazan Köyü’nün yeri coşkun selleriyle meşhur Kurtboğazı Deresi(Ciğir Çayı) ile Koca Derenin birleştiği yerde, Ova Çayı’nın kenarında bulunmaktadır. Burada sel sularından kaynaklı yüksek yarların olması ihtimal dâhilindedir.[11]

Günümüzde /g/ sesinin tarihsel süreç içerisinde nasıl ve ne şekilde düştüğü akademik çalışmalarla[12] ortaya konulmuştur. Kazgan kelimesi zamanla harf uyumuna uğrayarak düşmüş ve Kazan şekline dönüşmüş olmalıdır.

Selam ve dua ile…

[1] Burhanettin Baykurt, Ankara Akıncı Ovası Tarih ve Kültürü, Ankara, 2003

[2] Abdulkerim Erdoğan, Geçmişten Günümüze Kazan, Kazan Belediyesi yayını, Ankara, 2009.

[3]Abdülkerim Erdoğan, a.g.e.

[4] Hüseyin Yüce, Kazan 1935-2013 Nüfus Kronolojisi, Sf.124-127, Kazan Belediyesi yayınları, Ankara 2013

[5]Hüseyin Yüce, a.g.e.

[6] Abdülkerim Erdoğan a.g.e.

[7]VGM Arşivi, Defter:1157, sf. 78, Defter:559, sf. 52, Defter:569, sf. 125

[8]Ergün Veren, Araştırmacı yazar, Ankara. ergunveren@hotmail.com

[9] Burhanettin  Baykurt, a.g.e. Sf. 69

[10]Abdülkerim Erdoğan, a.g.e.

[11]1968-69’lu yılların yaz aylarında, babamla beraber at arabası ile Salı Pazarına giderken, Kayı Köyü’nden Ova Çayı’nı karşıya geçerdik. Ova Çayı’nın Kazan Köyü kenarında 3-4 metrelik yarlar vardı. Ova Çayı burada kıvrım yaptığından yar dibinde gölet oluşmuştu. Kazan Köyünün çocukları bu yarlardan bu gölete atlayarak yüzerlerdi.

[12]Süleyman Eratalay,(2021). Türkçede G > V Değişimi Ve /G/ Düşmesi Üzerine . Uluslararası Dil Edebiyat ve Kültür Araştırmaları Dergisi , 4 (1) , 141-152 . DOI: 10.37999/udekad.915345