ÇANAKKALE HARBİ’NİN ÇOK BİLİNMEYENLERİ-1[1]

Çanakkale Muharebeleri ile ilgili her yıl çeşitli etkinlikler yapılır, bu etkinliklerde hemen hemen her yıl aynı şeyler söylenir, gizli kahramanlar ve özel olaylar unutulur. Bu yazıda bu gizli kahramanların bir kısmını ve bazı özel olayları bulacaksınız.

Çanakkale Boğazı’nın en dar yerinde karşılıklı iki kale vardır. Anadolu yakasında Çimenlik/Kale-i Sultaniye, Rumeli yakasında Kilitbahir Kalesi… Her iki, kalede Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılır. Ayrıca boğaz girişinin her iki ucunda da yine Osmanlı tarafından XVII. yy’da yaptırılan Kumkale ve Seddülbahir kaleleri bulunur.

Batılı güçlerin bir gün İstanbul’u işgal edebileceği düşünüldüğünden, II. Abdülhamid Çanakkale Boğazı’ndaki tedbirleri artırır. Öncelikle Çimenlik ve Kilitbahir kalelerini onarımdan geçirtir, Çanakkale Boğazının her iki yakasına, Gelibolu Yarımadası’nın Ege Denizi’ne bakan batı kıyılarına ve Saroz Körfezi’ne tabyalar, mevziler ve hendekler yaptırır. Boğazın her iki kıyısına da  topçu bataryaları yerleştirtir. Çanakkale Savaşı’nda bu kaleler ve II. Abdülhamid’in aldığı tedbirler boğazın savunmasında etkin olarak kullanılır.

Çanakkale Savaşı,  I. Dünya Savaşı sırasında 19 Şubat 1915-9 Ocak 1916 tarihleri arasında Gelibolu Yarımadası‘nda Osmanlı İmparatorluğu ile İtilaf Devletleri arasında yapılan deniz ve kara muharebelerini kapsar.  İtilaf Devletleri’nin Çanakkale çıkarması, askeri tarihte II. Dünya Savaşı‘na kadar yapılan en büyük çıkarma harekâtıdır.

İtilaf Devletleri(İngiliz ve Fransızlar) ordusu değişik etnik ve dinsel gruplara[2] ait askerlerden oluşur. Bu orduda İngiliz, İskoç, İrlandalı, Fransız, Hint, Kuzey Afrikalı(Mısırlılar, Cezayirliler), Avustralyalı ve Yeni Zelandalı askerlerle Rum ve Yahudi gönüllüler de bulunur.

İtilaf Devletleri’nin karşısında Osmanlı Devleti’nin sadece 5’nci Ordusu vardır. 5’nci ordunun bazı komuta kademelerinde Alman subaylar bulunmaktadır. 5’nci Ordu Komutanı, Alman Mareşali Otto Liman von Sanders’dir. Yine 5’nci Ordu’ya bağlı ve boğazın Anadolu yakasında konuşlu olan 15’nci Kolordu’nun komutanı da Alman Generali Erich Weber’dir.  Osmanlı Ordusu’nda Türk, Kürt, Arap, Boşnak ve Arnavut gençler yan yana savaşır.

Çanakkale muharebelerine özellikle Kurtuluş Savaşı döneminde meşhur olmuş çok sayıda Osmanlı Paşa’sı ve subayı katılır. Çanakkale Savaşları anlatılırken bunların çoğunun ismi maalesef hiç anılmaz.[3] Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı Cevat(Çobanlı) Paşa ve Gelibolu’da konuşlu ve esas kara muharebelerini yapan 3’ncü Kolordu’nun Komutanı Mehmet Esat(Bülkat) Paşa’dan da törenlerde pek bahsedilmez. Ayrıca Fevzi(Çakmak) Paşa, Cafer Tayyar(Eğilmez) Paşa ve Yarbay Kazım Karabekir’de Çanakkale Savaşlarına katılan komutanlardandır.[4]

İtilaf devletleri savaşa  561.000 asker, Osmanlı Ordusu ise 315.500 asker ile katılır. Savaş sonunda İtilaf devletlerinin toplam zayiatı 252.000, Osmanlı’nın toplam zayiatı ise yaklaşık 250.000  civarında askerdir.

 İtilaf kuvvetlerinin Çanakkale Boğazını geçerek İstanbul’a gelmesini önleyen üç önemli komutan, 3’ncü Kolordu Komutanı Esat(Bülkat) Paşa, Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı Cevat(Çobanlı) Paşa ve Anafartalar Kahramanı Kaymakam (Yarbay) Mustafa Kemal ‘dir. Savaş, deniz ve kara harekâtı safhaları olmak üzere iki safhada cereyan etmiştir.

Deniz Harekâtı Safhası(19 Şubat-18 Mart 1915)

İtilaf Devletleri önce boğazı gemilerle geçmeyi denediler.19 Şubat’taki ilk boğaz geçiş harekâtı başarısız olunca,  18 Mart’ta Boğazı geçmek için 18 büyük zırhlı gemi(İngiliz ve Fransızlara ait) ile tekrar denediler. Bu denemede itilaf donanmasının 18 büyük muharebe gemisinden altısı, diğer bir deyişle üçte biri muharebe dışı kalır. Bu başarısız harekâttan sonra İtilaf Devletleri Çanakkale’yi karadan geçmeyi denerler.

Deniz Muharebelerinin Önemli Figürleri

Çanakkale Boğazı Müstahkem Mevki Komutanlığı: Osmanlı İmparatorluğu, büyük çaplı bir savaşın çıkacağının emareleri görülmeye başlayınca, 1911 yılında Çanakkale Boğazı‘nı özellikle denizden yapılacak saldırılara karşı savunmak için Çanakkale Boğazı Müstahkem Mevki Komutanlığı’nı kurar. Karargahı Çanakkale Çimenlik Kalesi’ndedir.

Harpten önce görev yapamayacak kadar eski savaş gemilerinden sökülen toplarla yeni bataryalar oluşturulur ve bu bataryalara Mesudiye, Ertuğrul gibi söküldükleri gemilerin adları verilir. Topların ancak 82 adedi, gemi toplarıyla çarpışmaya girebilecek niteliğe sahiptir. Yine gemilerden sökülmüş torpil bataryaları da sahil kesimlerine yerleştirilip gizlenir.

Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı’nın 1915 yılında ki kuruluşunda düşman gemilerine ateşleriyle müdahale edebilecek üç topçu alayı(230 top), projektör bölüğü ve denize mayın döşeyebilecek mayın bölüğü de vardır. Ayrıca Nusrat Mayın Gemisi de bu bölüğün emrindedir. Çanakkale’yi düşmana denizden geçişi imkânsız kılan bu komutanlıktır, komutanı da Cevat(Çobanlı) Paşa’dır.

Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanı Cevat(Çobanlı) Paşa: Yıllarca Çanakkale Zaferi etkinliklerinde neredeyse adı hiç anılmayan, Çanakkale Deniz Zaferi’nin gizli kahramanı, “Çanakkale’yi Geçilmez” kılan üç komutandan birisi olan Cevat(Çobanlı) paşa, Çanakkale’nin en önemli figürlerinde birisidir.   

10 Ağustos 1914 tarihinde Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığı görevine atanır. 29 Kasım 1914 tarihinde  Mirliva rütbesine terfi eder ve Paşa olur. Boğazın ve kıyıların savunulmasından sorumludur. 18 Mart 1915 tarihindeki Çanakkale Deniz Savaşları’ndaki üstün başarıları dolayısıyla “18 Mart Kahramanı” unvanını almıştır. 

Cevat Paşa, göreve gelir gelmez eldeki bütün imkânlardan yararlanır ve kadro dışı bırakılan bataryaları da tekrar kuruluşa aldırır. Bazı gemilerdeki devasa topları söktürerek Boğaz’ın her iki kıyısına mevzilendirir.

7 Mart 1915 akşamı Müstahkem Mevki Mayın Grup Komutanı Yüzbaşı Nazmi’ye Nusrat Mayın Gemisi ile eldeki mayınların Karanlık Liman’a bir hat üzerine dökülmesini emreder.

Nusrat(Nusret) Mayın Gemisi: Nusret, Çanakkale Deniz Savaşlarında büyük bir başarı göstermiş olan mayın gemisidir. 7 Mart’ı 8 Mart’a bağlayan gece Nusret mayın dökücü gemisi Yüzbaşı Tophaneli İsmail Hakkı ve Müstahkem Mevki Mayın Grup Komutanı Yüzbaşı Hafız Nazmi (Akpınar) komutasında düşman gemilerinin projektörlerine aldırmadan Anadolu yakasındaki Erenköy Karanlık Liman’a mayınlarını bırakır. 

Nusret ‘in döşediği mayınlar 18 Mart 1915’te Çanakkale harekâtının kaderini değiştirir, ona “dünyanın en ünlü mayın gemisi” unvanını kazandırır. Nusret ‘in mayınları düşmanın üç büyük savaş gemisini boğazın soğuk sularına gömer.

Seyid(Ali) Onbaşı: Diğer önemli bir figür de  Balıkesir Havran’lı olan Seyid(Ali) Onbaşı’dır. Çanakkale cephesinde Rumeli Mecidiye Tabyası’nda görev yaptığı sırada, 215 kg.lık mermiyi bir arkadaşının yardımıyla sırtlayarak, topun kundağına yerleştirmeyi başarır ve Birleşik Krallık’a ait Ocean Zırhlısı‘nı dümenden vurarak kontrolden çıkmasını ve bir mayına çarpıp batmasını sağlar. Bu olaydan sonra Müttefik Donanması Çanakkale’den ayrılır ve Seyit Ali’ye de ödül olarak onbaşı rütbesi verilir.

Ocean Zırhlısı’nı batıran top atışından sonra Müstahkem Mevki Komutanı, Seyit Ali Onbaşı’nın sırtında top mermisi ile fotoğrafının çekilmesini ister, ancak Seyit Ali Onbaşı ne kadar zorlansa da top mermisini bir daha kaldıramaz. Bunun üzerine Harp Mecmuası için ancak tahta bir mermi maketiyle fotoğraf çekilebilir. Fotoğraf, Harp Mecmuası’nın ikinci sayısında yayımlanır. 1915 yılı Nisan başlarında 19. Fırka(Tümen) Komutanı Yarbay Mustafa Kemal, Seyid Onbaşı’yı Bigalı köyündeki karargâhında konuk eder. Bugün Mecidiye Tabyası’nın olduğu yerde Seyid Onbaşı’ya ait bir heykel ve bir de şehitlik bulunmaktadır.

Deniz Harekâtı Safhasının Sonucu

Çanakkale savunmasının deniz safhası, İngiliz ve Fransız donanmalarının yenilgisi ve Türk Ordusu’nun zaferi ile son bulur. Çanakkale geçilemez. Türkler, Çanakkale’nin Boğaz’dan geçilemeyeceğini tüm dünyaya gösterir.

Cevat Paşa, müttefik donanmasının Boğaz’dan çıkışını Dardanos bataryasında izler ve gemilerin ardından gururla “Gittiler… Geçemediler… Geçemeyecekler…” diye haykırır. Boğaz savunmasını eldeki imkânlarla güçlendirerek Çanakkale Boğazı’nın geçilmez olmasını sağlar.18 Mart Çanakkale Boğaz Zaferi’nin kazanılmasında en büyük paya sahip olan Cevat Paşa, zaferden sonra 18 Mart Çanakkale Kahramanı Cevat Paşa olarak dünya çapında tanınır.

Deniz Harekâtı Safhası’nın “Osmanlı(Türkler)’nın Zaferi” ile Sonuçlanmasının Sebepleri

-Fatih Sultan Mehmed’in boğazın iki yakasına Kilitbahir ve Çimenlik kalelerini yaptırması(XV. yy)

-Osmanlı tarafından boğazın girişinin iki ucuna Seddülbahir ve Kumkale kalelerinin yaptırılması(XVII.  yy)

-II. Abdülhamid’in boğazın iki yakasına ve Saros Körfezi kıyılarına tabyalar, mevziler ve hendekler yaptırması, kaleleri onartması ve boğaza topçu bataryaları yerleştirmesi

-Osmanlı’nın 1911 yılında Çanakkale Boğazı’nı savunmak üzere Müstahkem Mevki Komutanlığı’nı kurması

-Cevat Çobanlı Paşa’nın Müstahkem Mevki Komutanı olduktan sonra(10 Ağustos 1914) boğazdaki top sayısını artırması, gemilerdeki topları söktürüp boğaz kıyılarına mevzilendirmesi

-Cevat Çobanlı Paşa’nın kritik bir zamanda ve kritik bir yere Nusrat Mayın Gemisi’ne mayın dökme görevi vermesi

-Nusrat Mayın Gemisi mürettebatının cesurca ve kahramanca bir harekâtla mayınları emredilen yere, emredilen zamanda dökmesi, bu mayınların üç düşman gemisini batırması

-Seyit Onbaşı’nın attığı top mermilerinden birisinin düşmanın önemli bir zırhlısını savaş dışı bırakması

-Mehmetçiğin ölümüne kahramanca savaşması

İnancı, vatanı, bayrağı ve sancağı uğruna şehit düşen, Çanakkale Zaferinin onurunu bizlere yaşatan, Çanakkale’yi Türk’ün istiklal mücadelesine önsöz yapan ve “Çanakkale’yi Geçilmez” kılan tüm şehitlerimizin, gazilerimizin ve Çanakkale Harbi’ne katılan tüm asker ve komutanlarımızın aziz hatıraları önünde saygıyla eğiliyorum.

Ruhları şad, makamları âli, mekânları Cennet olsun! Nur  içinde yatsınlar!..

Yazımızı Mehmet Akif Ersoy’un Çanakkale Şehitleri için söylediği şu  mısralarla bitirelim:

Şu Boğaz Harbi nedir? Var mı ki dünyada eşi?
En kesif orduların yükleniyor dördü beşi,

Tepeden yol bularak geçmek için Marmara’ya
Kaç donanmayla sarılmış ufacık bir karaya.

Ne hayâsızca tehaşşüd ki ufuklar kapalı!
Nerde- gösterdiği vahşetle “Bu: Bir Avrupalı!”

Yedi iklîmi cihânın duruyor karşında;
Avustralya’yla beraber bakıyorsun: Kanada!

Not:Bir sonraki yazımda “Kara Muharebeleri”nden bahsedeceğim.

[1] Bu yazı açık kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmıştır.

[2] Müslümanlar bile vardır.

[3] Çanakkale Savaşı’na Katılan Üst Birlik Komutanları: Çanakkale Savaşı’nda Osman’lı Ordusu’nu sevk ve idare eden üst birlik komutanları:

5. Ordu Komutanı: Alman Mareşali Liman Von Sanders(Gelibolu)
6. Kolordu Komutanı: Mirliva Esat(Bülkat) Paşa(Eceabat/Maltepe)
7. Tümen Komutanı: Yarbay Hasan Basri(Saros)
8.   Tümen Komutanı: Albay Halil(Bolayır)
9. Tümen Komutanı: Albay Halil Sami(Seddülbahir-Arıburnu/Eceabat)
10. Kolordu Komutanı: Alman Generali Weber(Çanakkale)
11.   Tümen Komutanı: Alman Albay Nicolai(Kumkale)
12. Tümen Komutanı: Albay Refet(İntepe)
13. Tümen Komutanı: Yarbay Mustafa Kemal(Eceabat/Bigalı)

Müstahkem Mevzi Komutanı: Mirliva Cevat (Çobanlı) Paşa(Çanakkale)

[4]Çanakkale Harbi’ne katılan önemli Osmanlı Paşa ve subayları: Mirliva Cevat (Çobanlı) Paşa(Çanakkale Müstahkem Mevzi K.), Ferik Mehmet Esat(Bülkat) Paşa(3. Kor. K. Gelibolu),  Mirliva Fevzi (Çakmak)Paşa(5. Kor. K.),  Miralay Cafer Tayyar(Eğilmez) (1. Tüm. K.), Yarbay Mustafa Kemal(Atatürk) (19. Tüm. K.),Yarbay Kâzım Karabekir (14. Tüm. K.)

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlara aittir.