ANGARALI MI? ANKARALI MI?

1071 Malazgirt Meydan Savaşı’ndan kısa bir süre sonra, 1073 yılında Anadolu’nun büyük çoğunluğu gibi Ankara da Türklerin eline geçmiş; XIII. ve XIV. yüzyıllar boyunca Anadolu’nun Türkleşmesine paralel olarak Ankara’da bir Türk şehri özelliğini kazanmıştır. Ankara, Selçuklu, Moğol-İlhanlı ve Osmanlı el değiştirme  sürecindeki  kargaşa döneminde, sosyo-ekonomik nitelikli dini bir örgütlenme olan Ahilik’in etkisi altında kalmış ve Ahi liderlerince belirli dönemlerde(1290-1354) yönetilmiştir.^[1]

Türkiye Cumhuriyeti’nin başkenti olan Ankara, jeopolitik, jeostratejik ve coğrafi konumu gereği önemli bir ticaret, ziraat ve askeri merkez olarak uzun bir tarihi geçmişe sahiptir. Osmanlı yönetimi boyunca beylerbeyliği merkezi, sancak, eyalet ve vilayet merkezi olarak önemini hep korumuştur. Bu özelliklerinin  bir kısmını yitirmiş olsa da Ankara, yine de önemli bir Osmanlı şehri olarak cumhuriyete intikal etmiştir. ^[2]

Ankara adının kaynağı kesin olarak bilinememektedir. Belgelere dayanmayan ve günümüze kadar gelen söylentilere göre tarihte bahsedilen ilk adı Galatlar tarafından verilen ve Yunanca “gemi çapası” anlamına gelen Ankyra’dır. Bu isim zamanla değişerek Ancyre, Engüriye, Engürü, Angora, Angara ve nihayet Ankara olmuştur.^[3]

Frigler, bu bölgeye “gemi çapası” anlamındaki “Ankyra” ismini verirler. Lidyalılar, Galatlar, Roma ve Bizans döneminde de adı “Ankyra” dır. Kentin “Ankyra” adı, İslami devirlerde “Engürü” ve “Angora” biçimlerinde karşımıza çıkmıştır. ^[4]

Ankara isminin kaynağı ile ilgili en geniş açıklamayı Vedat Oygür yapmıştır. Adı, çeşitli dönemlerde benzer sesler üzerinden okunmuş ve yazılmıştır. Frigler yazılı bir belge bırakmadığından bu devirde Ankara’nın adı kesin olarak bilinememektedir. Galatların ise kent için Ankyra[5]  adını kullanmış olduğu sanılmaktadır; çünkü onların da yazılı belgeleri yoktur ve sonraki Helenistik dönem tarihçileri Galatlar’dan söz ederken bu adı kullanmışlardır. Helence’de “Ankypac”[6], Latince’de “Ancyra”[7]dır. Friglerden beri süre gelen “gemi çapası” kentin simgesi olarak korunur. Arapça kaynaklarda “Beldei-el Selasil”, “Ma’muriye” ve “Ma’muriye-i Selâse” olarak geçer. Türklerin Anadolu’ya gelmesinden sonra “Ankara” ve “Engürü^[8]” olarak değişime uğrar, bazen Arapça ek alarak “Engüriye” olur ve buradan batı dillerine de “Angora” olarak geçer. Selçuklular sikkelerinde resmi ad olarak “Ankara” ve İlhanlılar da “Engürü, Engüriye” adlarını kullanmışlardır. Osmanlılar ise önceleri “Engürü” ve “Engüriye” derken, 16. yüzyıldan itibaren de “Ankara” demişlerdir.^[9]

Ankara ismini geçmişini, bir Ankara uzmanı olan Abdülkerim Erdoğan ise, “Bizanslılar “Ankyra” veya “Ankagra” adlarını vermiştir. İlhanlılar döneminde “Engüriye” adını alan kentin adının Farsça “engür”(üzüm)anlamına geldiği bilinmektedir. Katip Çelebi’nin Cihannuma adlı yapıtında “Ankara” ve “Engürü” adları geçmektedir.”^[10] şeklinde açıklamıştır.

1330 tarihli  Ankara Kalesi’nin Atpazarı’na açılan kapısı üstünde yer alan İlhanlılara ait Farsça kitabede “Engüriye” ifadesi yer alır.^[11]

1660 yılında Ankara’ya uğrayan Evliya Çelebi Seyahatnamesinde Engürü kalesi ve kalenin üzümü bol olduğundan  bu kaleye Diyar-ı Acem’de Engüriyye(üzüm yeri) kalesi dendiğinden bahseder. Türk dillerinde Engürü, Ankırı, İnkırı, Aydınkırı, Unkuru, Enguru ve nice ıstılah ile söylenir. Amma Defterhane-i Padişah’ta(Muhasebe Defterinde) ismi Ankara’dır.^[12]

Polonyalı seyyah Auger Ghilsen de Busbecg, hayatını anlattığı mektuplarında, 1878 yılında Ankara’ya gerçekleştirdiği seyahatte “Angora’da tiftik keçisi yetiştirildiğinden, tiftiğin İngiltere/Liverpool’a kadar ihraç edildiğinden” bahseder.^[13]

Görüldüğü üzere Ankara şehri bir çok isimle anılmıştır. Ankara  kenti tarih boyunca “Ancora, Ancyra, Angora, Angur, Ankira, Ankura, Ankuria, Ankyra, Ankagra, Engüriye, Engürü, Angare adlarıyla anılmıştır.^[14]

Oygür’ün de belirttiği gibi Ankara’nın adı, çeşitli dönemlerde birbirine  benzer seslerle okunmuş ve yazılmıştır. Türkler tarafından fethedilmeden önce bölgeye  “gemi çapası” anlamına gelen “Ankyra” ismi verilmiştir. Lidyalılar, Galatlar, Roma ve Bizans döneminde de adı “Ankyra” dır. Bu isim zamanla değişerek Ancyre, Engüriye, Engürü, Angora, Angara ve nihayet Ankara olmuştur.

Kentin İslami devirlerde adı daha çok “Engürü” ve “Angora” biçimlerinde karşımıza çıkmaktadır. “Engür” Farsça üzüm, “Engüriye” üzüm yeri demektir. Özellikle Selçuklu ve İlhanlılar döneminde bölge üzümleriyle meşhurdur. Bu nedenle Engürü ismi kullanılmış olmalıdır. Osmanlılar döneminde ise Angora, Angara ve Ankara isimleri kullanılmıştır.

XIII, yüzyıldan itibaren Ahilerin Ankara’ya yerleşmesiyle bölgede tiftik keçisi yetiştiriciliği artmış, dolayısıyla tiftik, angora kumaş, angora kazak ve sof ip üretimi de artmıştır. Tiftik, angora kumaş, kazak ve sof ip Avrupa’nın çeşitli ülkelerine de ihraç edilmiştir. Türklerin angora kumaşları ve kazakları  Avrupa’da o kadar meşhur olmuş ki; bu kumaşların üretildiği Ankara kentine Avrupalılar Angora demeye başlamışlardır. Türklerin Anadolu’yu fethetmesinden sonra, o zamana kadar çeşitli adlarla anılan Ankara’nın adı;  Engürü, Angora, Angara ve nihayet Ankara olarak anılmaya başlanmıştır. Batılılar ise daha çok Angora adını kullanmışlardır.

Bilindiği gibi “angora”, Ankara keçisi  ya da Ankara tavşanının tüyünden veya bunların karışımından elde edilen kumaş ve bu kumaştan yapılan kazak demektir. Ankara’nın hem keçisi hem de tavşanı meşhurdur. Ayrıca keçi tiftiğinden yapılan sof ip ve kumaş da Ankara’ya hastır. Bu nedenle Ankara isminin “angora” kelimesinden gelme ihtimali de oldukça yüksektir. Angora, Angara ve nihayetinde Ankara olmuştur diyebiliriz.

Sonuç olarak; Ankara Kalesi çevresi üzüm bağları ile meşhur olduğundan, Selçuklu, İlhanlı, Beylikler dönemi ile Osmanlı’nın ilk yıllarında Farsça’nın da etkisiyle, Farsça üzüm, üzüm yeri manasına gelen Engürü adı kullanılmıştır. Özellikle Ahilerin Ankara’ya yerleşmesi ve angora kumaş üretim ve ticaretinin artmasıyla, yabancılar tarafından ticari ilişkilerde Angora adı, yerli halk tarafından da Angara adı kullanılmaya başlanmıştır. Angara adı İstanbul Türkçesinde Ankara adını alarak, Osmanlı resmi yazışmalarında bu şekilde kullanılmış  ve bu durum Milli Mücadele dönemine kadar bu şekilde devam etmiştir.

Milli Mücadele yıllarında Ankaralılara “Nerelisiniz?” diye sorsanız, şehirlisi, köylüsü, yaşlısı, genci, hepsi “Angarılıyız” derler. Çünkü onların doğduğu ve yaşadığı şehrin adı onlara göre “Angara”dır. Şiveleri gereği hiçbir zaman “Ankaralıyız” demezler.

Ancak Ankara başkent olduktan sonra çok göç alır ve bir memur kenti olur. Bir gün gelir ki; Milli Mücadele yıllarında Angaralı olanların torunlarının sayısı, sonradan Ankara’ya göç edenlerin sayısının altına düşer. Yerel halk arasında, kökten Ankaralı ile sonradan Ankaralıyı ayırt etme ihtiyacı doğar. “Ankaralı” tabiri daha çok sonradan Ankaralılar için kullanılırken, “Angaralı” tabiri kökten Ankaralılar için kullanılır. Günümüzde bile kökten Ankaralılar için  hala “Angaralı” tabiri kullanılmaktadır ya da kökten Ankaralılar kendilerini Angaralı olarak adlandırmaktadır.[15]

Milli Mücadele yılları ile Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki Ankaralıların hemen hepsi de Angaralıdır. Bunlar köylerde, nahiyelerde, kaza merkezlerinde ve Ankara şehir merkezinde (çoğunlukla Kaleiçi ve Hamamönü semtlerinde) yaşarlar. O zamanki Angaralılar,  Ahi ahlak ve kültürüyle büyümüş, Oğuz boyunun niteliklerini taşıyan, yardımlaşma ve paylaşmayı seven, cömert, vatanına ve milletine bağlı, İslam ahlakını ve inancını en güzel şekilde yaşayan insanlardır.

Tarihte Ankara ve  çevresinde önemli bir isyan yaşanmamış, Angaralılar Devleti’ne karşı hiç ayaklanmamıştır. Onlar, Devlete vergilerini zamanında veren, devlet asker isteyince hemen cepheye gönderen insanlardır. Yönetimde otorite boşluğunu da hiçbir zaman kabul etmemiş, o boşluğu hemen doldurmuşlardır. Kızılca günlerde Ahi/Yiğit/Seğmen Alayı’nın sancağını açarak, halkı Milli Mücadele’ye davet etmişler, Milli Mücadele’ye canlarıyla, kanlarıyla, terleriyle ve mallarıyla destek vermişlerdir. Milli Mücadele’de en çok şehidi veren illerin başında da Ankara gelmektedir.

Angaralıların oyunları, türküleri, oyun havaları ve yürüyüşleri, son yıllarda yozlaştırılan Ankara türküleri ve oyunlarının aksine kendine hastır. Onlar Ahi Alayları/Yiğit Alayları’nın seğmenleri gibi oynarlar ve onlar gibi kostak kostak[16] yürürler. Ruhlarında, duruşlarında ve yürüyüşlerinde bir efendilik ve seğmenlik   vardır. Milli Mücadele’ye destek veren, yeni bir devletin kuruluşuna ön ayak olan ve Mustafa Kemal Paşa’ya  en büyük desteği verenler de bu Angaralılardır. Bunda Mustafa Kemal Paşa’nın Ankara’ya geldikten sonra ve 23 Nisan 1920’de TBMM’nin açılışında İslami terim ve ritüelleri yoğun olarak kullanmasının da etkisi olmuştur.^[17] Milli Mücadele’ye canlarıyla, kanlarıyla, terleriyle ve mallarıyla destek veren Angaralılara  selam olsun!

Selam ve dua ile…[18]

[1] Celal Metin; Ankara’da “Ahiler Yönetimi (1290-1354)’’ Meselesi, Türk Kültürü, Sayı:472, Ağustos 2002,

[2] Celal Metin;a.g.e.

[3] http://www.ankara.gov.tr/,  T.C. Ankara Valiliği

[4] https://www.ankara.bel.tr/ankara-kent-rehberi/ankara-nin-kisa-tarihi, Ankara Büyükşehir Belediyesi

[5] Anküra olarak okunur.

[6] Anküra olarak okunur.

[7] Ankira/Anküra olarak okunur.

[8] Engürü’nün kökü, üzüm salkımı, şıra anlamlarını taşıyan Osmanlıca’daki “Engûr” sözcüğünden gelir.

[9] Vedat Oygür, Çağlar Boyu Ankara, Tarih Çevresi Dergisi, 2020

[10] Abdülkerim Erdoğan, Tarih İçinde Ankara, ABB yayınları, Ankara, 2007

[11] Abdülkerim Erdoğan, Ankara Ahileri ve Eserleri, ABB yayınları, Ankara, 2011

[12] Ahmet Hasan Cebeci Dr., Evliya Çelebin Seyahatnamesine Göre Ankara ve Ankara İli, Ahilik ve Ankara, ABB yayınları, Ankara, 2023

[13] Gıyasettin Aytaş, Prof, Dr., Türk Edebiyatına Ahilik Yansımalarını Nasıl Okumalıyız? Ahilik ve Ankara, ABB yayınları, Ankara, 2023

[14] Abdülkerim Erdoğan, Tarih İçinde Ankara, ABB yayınları, Ankara, 2007

[15] Hatta halk arasında Angaralı ve Ankaralı farkı ile ilgili şöyle bir hikaye de anlatılır: Arabanın teybinde “Misket” veya “Fidayda” oyun havası çalarken, yolcular yoluna devam ediyorsa, bunlar Ankaralı’dır. Arabayı yolun sağında uygun bir yere çekip, arabadan inip, misket ya da fidayda oynuyorlarsa bunlar Angaralı’dır.

[16] İyi giyinmiş, yakışıklı, güzel, zarif, kibar, çalımlı, çalım satan, yiğit, yürekli, kabadayı

[17] Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2005, Sf. 293-295

[18] Bir sonraki yazımızda “ANGARA (ANKARA) HALKININ MİLLİ MÜCADELE’YE KATKISI” konusu üzerinde durulacaktır.

Yazıların bilimsel ve hukuki sorumluluğu yazarlara aittir.